Just another WordPress.com site

Archive for Φεβρουαρίου, 2012

Μπάμπης Μακρίδης: Υπάρχει και η υπαρξιακή κρίση,

Μπάμπης Μακρίδης: Υπάρχει και  η υπαρξιακή κρίση
Ο Αρης Σερβετάλης (στο τιμόνι) και ο Γιάννης Μποσταντζόγλου σε σκηνή από την ταινία «L»,

Μοιάζει με αλληγορία για την κατάσταση στην Ελλάδα, αλλά στην πραγματικότητα το «L», η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του 41χρονου σκηνοθέτη, πραγματεύεται το αδιέξοδο της μέσης ηλικίας,

Γιάννης Ζουμπουλάκης,

Είναι 40άρης και στον ελάχιστο ελεύθερο χρόνο του συναντά γυναίκα και παιδιά σε πάρκινγκ. Οδηγός αυτοκινήτου/σπιτιού, πρέπει να βρίσκει το καλύτερο… μέλι και να το παραδίδει σε έναν άντρα που συνηθίζει να ξαπλώνει στο γρασίδι και να βρέχεται. Ολα καλά… μέχρι την απειλητική εμφάνιση ενός άλλου οδηγού. Η μυστηριώδης σύνοψη αφορά το «L», την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του σκηνοθέτη Μπάμπη Μακρίδη, η οποία εκπροσώπησε την Ελλάδα στο φεστιβάλ ανεξάρτητου κινηματογράφου του Sundance και αργότερα στο Φεστιβάλ του Ρότερνταμ.
Στην Ολλανδία συνδύασαν το «L» με την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στην Ελλάδα, αφού ο βασικός ήρωας (Αρης Σερβετάλης) χάνει κάποια στιγμή τη δουλειά του. Ακόμη και στην ιστοσελίδα του φεστιβάλ ήταν γραμμένο ότι το «L» είναι «μια ταινία για το οικονομικό αδιέξοδο».
«Δεν είναι βέβαια αυτό το θέμα της ταινίας» λέει ο Μακρίδης. «Με την οικονομική κρίση τείνουμε να ξεχάσουμε την υπαρξιακή. Και το σινεμά πρέπει να είναι οικουμενικό». Βέβαια ο Μακρίδης παραδέχεται ότι ακόμη και ο ίδιος μαθαίνει το «L» βλέποντάς το ξανά και ξανά. Για εκείνον όμως έχει συγκεκριμένη και απλή ιστορία: ένας άνθρωπος χάνει τη σταθερότητά του στη ζωή, αποφασίζει να βγει για λίγο από το καβούκι του, πατά στον έξω κόσμο αλλά αυτό που δοκιμάζει τον αφήνει και πάλι στάσιμο.
«Νομίζω ότι είναι μια κατάσταση που ζουν πολλοί στα 40» λέει ο σκηνοθέτης, «στην ηλικία που αρχίζεις να αναρωτιέσαι αν έχεις πράξει ως τότε σωστά και αν πρέπει να προχωρήσεις λίγο παραπάνω. Είναι η εποχή του πρώτου απολογισμού, όταν κάτι σε ταρακουνά. Αλλά πολλές φορές αυτοί που αποφασίζουν να αλλάξουν αντιμετωπίζουν αρνητισμό».
Η χωροχρονική απροσδιοριστία τoυ «L» είναι το σινεμά που εκφράζει τον Μακρίδη, ο οποίος στο σενάριο συνεργάστηκε με τον Ευθύμη Φιλίππου («Κυνόδοντας») με αφορμή μια παλιά ιδέα του φίλου του Γιώργου Γυόκα. «Το ακαθόριστο χώρου και χρόνου δίνει μια άλλη διάσταση στις ιστορίες, ενδεχομένως να τις κάνει κάπως μη πραγματικές, οπότε μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις».
Ο Μπάμπης Μακρίδης γνώρισε και αγάπησε το σινεμά στη γενέτειρά του, την Καστοριά, όπου έζησε ως τα 18. Αποφάσισε να ασχοληθεί επαγγελματικά με τον κινηματογράφο όταν είδε το «Πέρα από τον Παράδεισο» του Τζιμ Τζάρμους. Ενθαρρυμένος από έναν καθηγητή του, γράφτηκε στη Σχολή Σταυράκου. Σύντομα βρήκε τον δρόμο του, αρχικώς στο γραφείο παραγωγής του Γιάννη Σμαραγδή, αργότερα ως βοηθός σκηνοθέτη στην τηλεόραση αλλά και ως βοηθός παραγωγής στη διαφήμιση, που σήμερα είναι η βασική δουλειά του.
Υπάρχει έμπνευση για δημιουργία στη σημερινή Ελλάδα; «Υπάρχει μια συσπείρωση» λέει ο σκηνοθέτης. «Ο κόσμος που θέλει να δημιουργήσει δεν ενδιαφέρεται τόσο για το οικονομικό όσο για την έκφραση. Το «L», για παράδειγμα, έγινε με τη βοήθεια φίλων. Βεβαίως, όλοι ελπίζουμε αυτό να μη συνεχιστεί γιατί δεν είναι σωστό. Αν όμως δεν υπάρχει άλλος τρόπος – που απ’ ό,τι φαίνεται δεν θα υπάρχει για πολλά χρόνια -, νομίζω ότι οι ταινίες θα γίνονται έτσι».


πότε και πού:
Η ταινία «L» προβάλλεται στις αίθουσες σε διανομή Feelgood Entertainment.


Αναδημοσιευσα Απο Βημα
Advertisements

Μια όπερα για το τέλος του καπιταλισμού,

Μια όπερα για το τέλος του καπιταλισμού
Σκηνές από την παράσταση: φιγούρες ντυμένες με σακούλες σκουπιδιών, σε μια ιστορία απληστίας, διαφθοράς και δίψας για εξουσία,

Η ανατρεπτική καταλανική ομάδα La Fura dels Baus με το έργο «Ανοδος και πτώση της πόλης Μαχαγκόνι» στο Μέγαρο. Μια άγρια και ωμή παράσταση που δοκιμάζει τη σκέψη μας,

Ισμα Μ. Τουλάτου,

«Δεν θέλουμε να προκαλέσουμε ούτε να σκανδαλίσουμε. Αυτό που επιδιώκουμε είναι να ερεθίσουμε τη σκέψη του θεατή». Με ένα στόμα ο Αλεξ Ογέ και ο Κάρλους Παντρίσα, σκηνοθέτες του έργου των Μπέρτολντ Μπρεχτ – Κουρτ Βάιλ «Ανοδος και πτώση της πόλης Μαχαγκόνι», με το οποίο εγκαινιάζεται η συνεργασία του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών με το θέατρο Ρεάλ της Μαδρίτης, δίνουν το στίγμα της συγκεκριμένης παραγωγής αλλά και της φιλοσοφίας της ανατρεπτικής καταλανικής ομάδας La Fura dels Baus.
Η παράσταση έκανε πρεμιέρα στην ισπανική πρωτεύουσα τον Σεπτέμβριο του 2010 και, όπως συμβαίνει με όλες τις δουλειές της ομάδας που ιδρύθηκε το 1979 στην πόλη Μογιά αλλά γρήγορα μεταφέρθηκε στη Βαρκελώνη, προκάλεσε πολλές συζητήσεις. Ορισμένοι κριτικοί έκαναν λόγο για «άγριο και ωμό ανέβασμα» σπεύδοντας ωστόσο να ξεκαθαρίσουν πως ακριβώς αυτή η προσέγγιση είναι η ιδανική προκειμένου να αποδοθούν οι προθέσεις των δύο δημιουργών. Οι αθηναϊκές παραστάσεις εντάσσονται στον «Κύκλο Μπρεχτ» και ανεβαίνουν με τις υπογραφές των συντελεστών της παραγωγής του Ρεάλ και με τη συμμετοχή μιας πολυεθνικής ομάδας τραγουδιστών.
Η oμάδα La Fura dels Baus ξεκίνησε τη διαδρομή της με θέατρο δρόμου και συνέχισε αναζητώντας νέους τρόπους έκφρασης συνδυάζοντας μουσική, χορό και σκηνικά εφέ. Στη δεκαετία του ’90 ασχολήθηκε με το «ψηφιακό θέατρο» και τις μεγάλων διαστάσεων δημόσιες εκδηλώσεις, ενώ γνώρισε μεγάλη επιτυχία με την παραγωγή της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων της Βαρκελώνης.
Η όπερα εξελίχθηκε σε ιδανικό πεδίο για τους Fura προκειμένου να ξεδιπλώσουν την ευρηματικότητά τους: μόνο την τελευταία δεκαετία συνεργάστηκαν με τα μεγαλύτερα θέατρα και φεστιβάλ (Σκάλα του Μιλάνου, Κόβεντ Γκάρντεν, Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ κ.ά.) υπογράφοντας παραγωγές που έμειναν για καιρό στη μνήμη των θεατών και στις σελίδες των εφημερίδων λόγω της τόλμης και του ανατρεπτικού χαρακτήρα τους.
Πολιτικό σκάνδαλο
Τι ήταν αυτό που τους κέντρισε στο «Μαχαγκόνι»; «Ο Ζεράρ Μορτιέ, ο διευθυντής του θεάτρου Ρεάλ, μας ζήτησε να ανεβάσουμε αυτή την τόσο δυνατή ιστορία για το τέλος του καπιταλισμού» λέει ο Αλεξ Ογέ. «Ηθελε ένα έργο που να απεικονίζει την κατάσταση την οποία βιώνουμε στην Ευρώπη. Το γεγονός ότι θα παρουσιαστεί αυτή την περίοδο στην Ελλάδα, η οποία αντιμετωπίζει τα προβλήματα που γνωρίζουμε όλοι μας, μας ενδιαφέρει πολύ. Θέλουμε να δούμε πώς θα αντιδράσει ο κόσμος σε ένα θέμα που αποτελεί καθρέφτη για πολλά από όσα αντιμετωπίζουμε σήμερα». Τι πραγματικά θα μπορούσε να είναι πιο επίκαιρο από μια ιστορία απληστίας, διαφθοράς και δίψας για εξουσία σε μια κοινωνία όπου η φτώχεια θεωρείται το μεγαλύτερο έγκλημα που μπορεί να διαπράξει κανείς;
Το δίδυμο των Μπρεχτ – Βάιλ έγραψαν το «Μαχαγκόνι» το 1929 θέλοντας να σατιρίσουν τις συμβάσεις της ίδιας της όπερας ως είδους αλλά και να καταγγείλουν με μια δηκτική παραβολή τις «πληγές» της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης η οποία, λίγα χρόνια αργότερα, κατατροπωμένη, μεταξύ άλλων, από τον υπερπληθωρισμό και τις πολιτικές ακρότητες, έμελλε να παραδοθεί στον ζόφο του ναζισμού.
Η πρεμιέρα δόθηκε στις 9 Μαρτίου 1930 στο Νέο Θέατρο της Λειψίας – παρ’ όλο που αρχικά είχε προγραμματιστεί στο Βερολίνο, όπου απορρίφθηκε λόγω του «ωμού και χυδαίου» χαρακτήρα του έργου. Και στη Λειψία, πάντως, ανέβηκε αφού έγιναν πρώτα ορισμένες αλλαγές τις οποίες επέβαλε η διεύθυνση του θεάτρου. Η παράσταση αποτέλεσε ένα από τα ηχηρότερα και διαρκέστερα σκάνδαλα ολόκληρης της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και αυτό για λόγους καθαρά πολιτικούς.
Σε μια εποχή όπου η Γερμανία άρχιζε να βιώνει έντονα τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης του 1929 και οι συντηρητικές δυνάμεις κέρδιζαν σταθερά έδαφος με τους εθνικοσοσιαλιστές να αποκτούν όλο και περισσότερη δύναμη, η όπερα των Μπρεχτ – Βάιλ στάθηκε ιδανική ευκαιρία ώστε να επεκτείνουν και στην τέχνη το αγαπημένο τους θέμα της «εβραιομπολσεβικικής απειλής». Χαρακτηριστικές οι φράσεις του ειδικού στην κουλτούρα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και βιογράφου του Βάιλ, Γιούργκεν Σεμπέρα, σε κείμενο που περιλαμβάνεται στο πρόγραμμα της παράστασης: «Το διακύβευμα ξεπερνούσε κατά πολύ το πεδίο της σύγχρονης όπερας. Και το γιουχάισμα της βραδιάς της πρεμιέρας ήταν σε μεγάλο βαθμό οργανωμένο».
Στη φόρμα του μουσικού θεάτρου αλλά πιο απαιτητικό και σύνθετο, το «Μαχαγκόνι» αποτυπώνει την ατμόσφαιρα μιας εποχής και αναμειγνύει με τρόπο εντυπωσιακό την τζαζ με τους κλασικούς ήχους. Τον Δεκέμβριο του 1931 το έργο ανέβηκε τελικά στο Βερολίνο με μαέστρο τον Αλεξάντερ φον Τσεμλίνσκι. Με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, ωστόσο, το όνομα του Βάιλ συμπεριλήφθηκε στον κατάλογο των «ανεπιθύμητων» καλλιτεχνών και ο συνθέτης τον Μάρτιο του 1933 εγκατέλειψε το Βερολίνο για το Παρίσι για να καταλήξει, δύο χρόνια αργότερα, στις ΗΠΑ.


Χωματερές, η επικράτεια των εξαθλιωμένων
«Τεράστιοι όγκοι σκουπιδιών καλύπτουν τη σκηνή» αποκαλύπτουν οι σκηνοθέτες της παράστασης Αλεξ Ογέ και Κάρλους Παντρίσα. Από τα σκουπίδια ξεπηδούν φιγούρες παραμορφωμένες και ταυτόχρονα οικείες στον σημερινό θεατή αφού οι χωματερές είναι η επικράτεια των εξαθλιωμένων, εκεί όπου όσοι δεν έχουν τίποτε προσπαθούν να κρατηθούν στη ζωή από αυτά που πετούν όσοι έχουν πολλά. Από τον σωρό των απορριμμάτων δημιουργείται η πόλη του Μαχαγκόνι, η ασχήμια καλύπτεται από μια πράσινη τσόχα και οι εγκληματίες γίνονται οι προστάτες του Νόμου. Κάτι είναι ανησυχητικά αφύσικο σε αυτό το σκηνικό και, παρά το φθηνό ποτό και το άφθονο σεξ, οι άνθρωποι θέλουν να εγκαταλείψουν αυτή την πόλη. Ακόμη και οι πιο απλοϊκοί καταλαβαίνουν ότι κάτι δεν πάει καλά όταν όλα δείχνουν τόσο τέλεια και κρύβουν κάτι τόσο σάπιο. Στις παραστάσεις του Μεγάρου Μουσικής την ευθύνη της μουσικής διεύθυνσης έχει ο Νίκος Τσούχλος ο οποίος διευθύνει την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, ενώ τους ρόλους ερμηνεύουν οι Τζέιν Χένσελ, Ντόναλντ Κάας, Χουμπ Κλάσενς, Φράνκο Φαρίνα, Χάρης Ανδριανός, Τάσος Αποστόλου κ.ά. Συμμετέχει επίσης η Χορωδία της ΕΡΤ.


πότε και πού:
«Ανοδος και πτώση της πόλης Μαχαγκόνι» των Μπέρτολντ Μπρεχτ – Κουρτ Βάιλ. Στις 13, 15 και 17/3 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (Αίθουσα Αλεξάνδρα Τριάντη). Στα γερμανικά με ελληνικούς υπέρτιτλους. Η παράσταση είναι ακατάλληλη για ανηλίκους κάτω των 15 ετών.

Αναδημοσιευσα Απο Βημα

Μην πυροβολείτε τους μεγάλους θηρευτές!

Μην πυροβολείτε  τους μεγάλους θηρευτές!
Η απώλεια του λιονταριού από την αφρικανική σαβάνα απειλεί την ισορροποπία ολόκληρου του οικοσυστήματος καθώς εκτός από την αύξηση των πληθυσμών των θηρευτών μέσου επιπέδου παρατηρούνται και αλλαγές στη συμπεριφορά τους,


Καρχαρίες, τίγρεις, λύκοι… Η μείωση του αριθμού τους οδηγεί σε ανεξέλεγκτη αύξηση πληθυσμών μικρότερων ζώων,

Ιωάννα Σουφλέρη,

Τι θα ήταν η αφρικανική σαβάνα χωρίς το λιοντάρι της; Τι θα ήταν το δάσος της Πίνδου χωρίς την αρκούδα; Τι θα ήταν ο ωκεανός χωρίς τους καρχαρίες ή τις φάλαινές του; Αυτά τα ερωτήματα απασχολούν τους ερευνητές που διαπιστώνουν ότι τα οικοσυστήματα μπορεί όντως να βασίζονται στους πρωτογενείς παραγωγούς (δηλαδή στα φυτά που βρίσκονται στη βάση της τροφικής πυραμίδας και είναι αυτότροφα), αλλά ταυτόχρονα φαίνεται ότι η ισορροπία τους κρέμεται από την παρουσία των κορυφαίων θηρευτών. Ευρήματα της τελευταίας δεκαετίας έχουν καταστήσει σαφές ότι η απώλεια των μεγάλων σαρκοβόρων κάνει τα οικοσυστήματα να τρίζουν συθέμελα καθώς αλλάζει τους συσχετισμούς δυνάμεων με απρόβλεπτο τρόπο. Όχι μόνο επηρεάζει ανεξέλεγκτα τους πληθυσμούς των υπολοίπων ζώων – οι οποίοι άλλοτε εκτινάσσονται και άλλοτε συρρικνώνονται – αλλά αλλάζει και τη συμπεριφορά τους με συνέπειες που δεν είναι δυνατόν να προβλεφθούν.



Μία από τις έντονες παιδικές αναμνήσεις μου στη θεσσαλική επαρχία έχει να κάνει με τις αλεπούδες. Ακόμα θυμάμαι πόσο μεγάλη εντύπωση μου είχε κάνει η απόφαση της πολιτείας να μειώσει τους πληθυσμούς αλεπούδων δίνοντας κίνητρα στους κυνηγούς. Την απόφαση πληροφορήθηκα από τη γιαγιά μου που πολύ ευχαριστήθηκε όταν έμαθε ότι αυτές οι «πονηρές» αλεπούδες που απειλούσαν τα κοτόπουλά της θα έβρισκαν επιτέλους τον δάσκαλό τους. Αλλά εγώ που ήμουν πάντα με τους αδύναμους και τους κυνηγημένους δεν μπορούσα να κοιμηθώ τα βράδια στην ιδέα ότι όλοι αυτοί οι οπλισμένοι θα κυνηγούσαν άοπλα ζωάκια και δη εκείνα με το πιο τσαχπίνικο μουτράκι του κόσμου.



Η κυρία με τη… ρενάρ

Έτσι, όταν λίγο καιρό αργότερα μία από τις επιφανείς κυρίες της μικρής μας πόλης εμφανίστηκε να φέρει υπερηφάνως το δέρμα μιας αλεπούς – τρόπαιο του συζύγου – ριγμένο στον ώμο της, έμεινα αποσβολωμένη και δεν μπορούσα να πάρω τα μάτια μου από το άψυχο κεφάλι. Θεωρώντας τη συγκεκριμένη κυρία προσωπικά υπεύθυνη για την άδικη δολοφονία, θύμωσα τόσο μαζί της που δεν της έλεγα πια «καλημέρα». Μεταξύ μας, ποτέ δεν κατάλαβε τον λόγο και πιθανόν δεν θα την είχε νοιάξει και καθόλου η άρση των διπλωματικών σχέσεων με το καπριτσιόζικο 7χρονο. Εκείνο που πιθανότατα την ένοιαξε όμως (και αυτήν και τη γιαγιά μου) ήταν άλλο: σε λίγο όλοι άρχισαν να παραπονούνται για τις νυφίτσες που είχαν αποθρασυνθεί. Περιττό να σας πω πόσο χάρηκα όταν άκουσα τη γιαγιά μου να λέει: «Οι αλεπούδες ήταν καλύτερες! Αυτές οι παλιονυφίτσες δεν περιορίζονται μόνο σε αυτά που τρώνε, πριν φύγουν πνίγουν όλα τα κοτόπουλα».

Χρειάστηκε να περάσουν αρκετά χρόνια για να αντιληφθώ ότι είχα παρακολουθήσει ένα ζωντανό μάθημα οικολογίας. Η δραστική μείωση των αριθμών ενός κορυφαίου θηρευτή (οι λύκοι στην περιοχή μας είχαν εξαφανιστεί από δεκαετίες και ο ρόλος αυτός είχε απομείνει στις αλεπούδες) είχε αποτέλεσμα όχι μόνο την αύξηση των πληθυσμών των θηραμάτων του, αλλά και την αλλαγή στη συμπεριφορά τους. Για την ιστορία, το ίδιο μάθημα πρέπει να πήρε και η πολιτεία και έτσι κάποια στιγμή αποφασίστηκε να σταματήσει το μέτρο των κυνηγητικών κινήτρων εναντίον των αλεπούδων.



Ο κακός ο λύκος…


Τα μυστικά της διατήρησης του δασικού οικοσυστήματος φαίνεται πως διδάσκει η μαμά αρκούδα στο μωρό της. Χωρίς αυτές, το δάσος κυνδινεύει να ασθενήσει σοβαρά.

Μη φανταστείτε όμως ότι η ελληνική πολιτεία ήταν στενόμυαλη ή άσχετη με τα επιστημονικά. Ή, αν προτιμάτε, η ελληνική πολιτεία δεν πρωτοτυπούσε όταν αποφάσιζε τη μείωση των πληθυσμών κάποιου είδους και μάλιστα από αυτά που βρίσκονται στην κορυφή της τροφικής πυραμίδας. Αντίστοιχα παραδείγματα έχει να επιδείξει σχεδόν ολόκληρη η υφήλιος. Δεν είναι άλλωστε τυχαία η εγκατεστημένη στο συλλογικό υποσυνείδητο απέχθεια (πιθανότατα ανάμεικτη με φόβο) για μεγάλους θηρευτές όπως τα λιοντάρια, οι λύκοι και οι καρχαρίες. Ο λύκος είναι πάντοτε κακός στα παραμύθια (με φωτεινή εξαίρεση τον Τριβιζά και τα πολυβραβευμένα «Τρία μικρά λυκάκια» του), ο καρχαρίας είναι πάντοτε αιμοσταγής και τα λιοντάρια αντιπροσωπεύουν μια δύναμη που είναι συνήθως άδικη.

Αλλά και οι επιστήμονες φαίνεται ότι δεν είχαν εκτιμήσει επακριβώς τη σημασία της απώλειας των μεγάλων θηρευτών. Εν μέρει αυτό είναι φυσικό. «Τα οικοσυστήματα δεν βρίσκονται σε σταθερή κατάσταση, αλλά είναι σε διαρκή ροή. Στη διάρκεια της ιστορίας της Γης έχουν εξαφανιστεί άπειρα είδη, μεταξύ των οποίων και μεγάλοι θηρευτές» σημείωσε μιλώντας στο ΒΗΜΑScience ο κ. Σπύρος Σφενδουράκης, αναπληρωτής καθηγητής Οικολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κύπρου και προσέθεσε: «Το πώς θα αντιδράσει ένα οικοσύστημα μετά την απώλεια ενός είδους και δη μεγάλου θηρευτή εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και δεν είναι εύκολο να προβλεφθεί».



Είχαν υπερτιμηθεί τα κάτω «πατώματα»

Φυσικά οι επιστήμονες γνώριζαν ότι η «έξοδος» ενός ζώου από την τροφική αλυσίδα δίνει χώρο σε άλλα να αναπτυχθούν. Είχαν όμως συνηθίσει στην ιδέα ότι οι τροφικές πυραμίδες απειλούνται όταν εξαφανίζονται τα κάτω «πατώματα», εκείνα που συντηρούν τα παραπάνω. Αν το σκεφτεί κάποιος αυτό δεν είναι παράλογο. Πάρτε για παράδειγμα ένα δασικό οικοσύστημα: στη βάση της πυραμίδας βρίσκονται οι οργανισμοί που οι επιστήμονες ονομάζουν πρωτογενείς παραγωγούς. Πρόκειται για τα δένδρα, τους θάμνους, τις φτέρες, αλλά ακόμη και για τα βρύα που αναπτύσσονται πάνω στους κορμούς των δένδρων. Με άλλα λόγια, στους πρωτογενείς παραγωγούς ανήκουν οι αυτότροφοι οργανισμοί, αυτοί που μπορούν να παράξουν την ενέργεια που απαιτείται για την αύξησή τους από τον ήλιο. Στο επόμενο επίπεδο της πυραμίδας βρίσκονται οι πρωτογενείς καταναλωτές, οι οργανισμοί που τρέφονται με τους πρωτογενείς παραγωγούς, όπως τα ελάφια, οι σκίουροι, οι βάτραχοι, τα σποροφάγα πουλιά, πολλά είδη εντόμων, αρουραίοι, σαλιγκάρια. Στο επόμενο επίπεδο βρίσκονται οι δευτερογενείς καταναλωτές, όπως τα εντομοφάγα πουλιά, οι σαύρες, οι αλεπούδες, αλλά και παμφάγα ζώα όπως τα ρακούν. Τέλος, στην κορυφή βρίσκονται οι τριτογενείς καταναλωτές, τα μεγάλα σαρκοφάγα ζώα, όπως οι λύκοι, οι αρκούδες, οι λύγκες.

Ενώ λοιπόν είναι προφανές ότι η καταστροφή των πρωτογενών παραγωγών (που θα μπορούσε να προκύψει από μια πυρκαγιά) θα οδηγούσε σε κατάρρευση το δασικό οικοσύστημα, δεν είναι προφανές ότι η απώλεια των μεγάλων θηρευτών θα είχε αποτελέσματα τύπου ντόμινο και πως θα παρέσυρε το σύνολο του οικοσυστήματος στην καταστροφή. Επιπροσθέτως, τα ζώα αυτά δεν είναι εύκολο να μεταφερθούν σε εργαστήρια και να μελετηθούν! Για να μπορέσει κάποιος να εκτιμήσει την επίδρασή τους στα οικοσυστήματα θα πρέπει να τα παρακολουθεί επί σειρά ετών. Περιττό δε να πούμε ότι η λέξη «παρακολούθηση» αποκτά άλλη έννοια αν σκεφτεί κάποιος το εύρος των μετακινήσεων των μεγάλων θηρευτών και τη μορφολογία των εδαφών στα οποία μπορούν να κινούνται.



Πώς το ελάφι σκότωσε τον βάτραχο

Παρά τις δυσκολίες και χάρη σε τεχνολογικές εξελίξεις, σημαντική πρόοδος έχει σημειωθεί κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας στην καταγραφή των πληθυσμών. Οπως φανερώνουν οι επιστημονικές ανακοινώσεις, οι μεγάλοι θηρευτές μειώνονται δραματικά και το γεγονός αυτό έχει βαρύτατες οικολογικές αλλά και οικονομικές συνέπειες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υποσαχάρια Αφρική, όπου η μείωση των πληθυσμών λιονταριών και λεοπαρδάλεων επέφερε αυξήσεις στους πληθυσμούς των μπαμπουίνων. Οπως αναφέρει στη μελέτη του ο καθηγητής Οικολογίας του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Ορεγκον των ΗΠΑ William Ripple «σε πολλές περιπτώσεις τα παιδιά δεν πάνε σχολείο προκειμένου μένοντας σπίτι να περιφρουρήσουν τους κήπους και τις καλλιέργειες από τις επιδρομές των πεινασμένων και καταστρεπτικών μπαμπουίνων». Επιπλέον, η στενή γειτνίαση των μπαμπουίνων με τους ανθρώπους ενίσχυσε τη μετάδοση εντεροπαρασίτων από τα ζώα στον άνθρωπο.

Ενα άλλο παράδειγμα του ρόλου των μεγάλων θηρευτών στην υγεία των οικοσυστημάτων έρχεται από τη Γιούτα των ΗΠΑ και συγεκριμένα από το εθνικό πάρκο Zion το οποίο προσελκύει πλήθος τουριστών που μεταξύ άλλων έχουν την ευκαιρία να περπατήσουν το φαράγγι του ποταμού Virgin. Η απομάκρυνση των πούμα από το πάρκο με σκοπό την προστασία των τουριστών είχε ένα αναμενόμενο αποτέλεσμα: την αύξηση των ελαφιών. Κανένας όμως δεν είχε μπορέσει να προβλέψει το μέγεθος αυτής της αύξησης. Οι αριθμοί των ελαφιών διπλασιάστηκαν σε σχέση με τους πληθυσμούς που αναφέρονται στα ιστορικά αρχεία. Εκτός όμως από την αριθμητική αύξηση, τα ελάφια που τώρα πια δεν είχαν κάτι να φοβούνται άρχισαν να συνχάζουν ολοένα και περισσότερο στις όχθες του ποταμού και να καταβροχθίζουν τα πάντα δείχνοντας ιδιαίτερη προτίμηση στα νεαρά δένδρα. Αμεσο αποτέλεσμα της όρεξης των ελαφιών ήταν η παρεμπόδιση της ανανέωσης της φυτικής παραγωγής και όχι μόνο: καθώς οι ρίζες των δένδρων συγκρατούν το χώμα, άρχισε να παρατηρείται αυξημένη διάβρωση στις παραποτάμιες περιοχές. Και αυτό δεν είναι το τέλος της ιστορίας, η αυξημένη διάβρωση αύξησε το πλάτος του ποταμού, μείωσε το βάθος του, κατέστησε τα νερά του θολά, μείωσε τη θερμοκρασία του νερού, ενώ επηρέασε και τη σύσταση των ιζημάτων του βυθού του. Οι πρώτοι χαμένοι από αυτό το ντόμινο των εξελίξεων δεν ήταν άλλοι από τους βατράχους (που γεννούν αβγά σε αβαθή, καθαρά και συγκεκριμένης θερμοκρασίας νερά) και τα υδρόφιλα φυτά.



Ο ωκεανός «κρέμεται» από τον καρχαρία


Ο απειλητικός καρχαρίας μπορεί να τρώει μια σειρά από μικρότερα ψάρια. Ομως η παρουσία του διασφαλίζει την ισορροπία των πληθυσμών των ψαριών που βρίσκονται στα κατώτερα στρώματα της τροφικής πυραμίδας. Οπως κατέδειξε πρόγραμμα προσομοίωσης, η απώλειά του θα οδηγούσε σε κατάρρευση το κοραλλιογενές οικοσύστημα της Χαβάης.

Παραδείγματα όπως τα παραπάνω έχουν καταστήσει φανερή στους επιστήμονες τη δύναμη που ασκεί ο κορυφαίος θηρευτής στη διατήρηση της ισορροπίας ενός οικοσυστήματος. Προκειμένου να μη φτάσουν στο σημείο να παρακολουθούν την κατάρρευση ενός οικοσυστήματος εξαιτίας της απώλειας του κορυφαίου θηρευτή έχουν δημιουργήσει μαθηματικά μοντέλα που προβλέπουν τις επιπτώσεις της. Ενα τέτοιο μοντέλο χρησιμοποίησαν αμερικανοί ερευνητές για να προβλέψουν την επίδραση της απώλειας των μεγάλων καρχαριών από το κοραλλιογενές οικοσύστημα της Χαβάης. Εκτός από την αναμενόμενη αύξηση των θηραμάτων τους, όπως φώκιες ή θαλάσσιες χελώνες (οι οποίες πολλαπλασιάζονται επί εννέα μετά την απουσία του), ομοίως φάνηκε να αυξάνει και ο αριθμός μικρότερων καρχαριών που επωφελούνται από την αύξηση των θηραμάτων. Εκείνο όμως που εξέπληξε τους επιστήμονες ήταν η δραματική μείωση της παρουσίας ψαριών, όπως ένα είδος τόνου που αποτελούσε μέρος του μενού του μεγάλου καρχαρία και λογικά θα έπρεπε να εμφανίζεται αυξημένος. Η σχεδόν ολοσχερής εξαφάνιση του τόνου αποδόθηκε στην αύξηση των πουλιών που χωρίς τον φόβο του μεγάλου καρχαρία υπεραλίευαν τους τόνους. Τέλος, παρατηρήθηκε τεράστια αύξηση των μικρών ψαριών. Με άλλα λόγια, η απομάκρυνση του μεγάλου θηρευτή από το οικοσύστημα κατέστρεψε την ισορροπία του.

Τι θα πει όμως στην πράξη αυτή η καταστροφή; Ενα παράδειγμα που δείχνει πόσο μεγάλες μπορεί να είναι οι συνέπειες της διαταραγμένης ισορροπίας των οικοσυστημάτων είναι αυτό της συστηματικής αλιείας των φαλαινών στη διάρκεια του 20ού αιώνα. Η υπεραλίευση οδήγησε στη μείωση των αριθμών των φαλαινών που καταναλώνουν πλαγκτόν και που όπως απέδειξαν πρόσφατες έρευνες συμβάλλουν στην απομάκρυνση του διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόφαιρα (το οποίο κατακρημνίζεται στα βάθη των ωκεανών με τα κόπρανα των κητωδών). Υπολογίζεται ότι αυτή η απώλεια των φαλαινών έχει επιβαρύνει την ατμόσφαιρα με 105 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα και έχει συμβάλει στην κλιματική αλλαγή.



Βοσκή κατά της πυρκαγιάς

Αντιστοίχως, όταν η ισορροπία αποκαθίσταται γίνονται αντιληπτά και τα οφέλη της. Καθώς τα οπληφόρα του Πάρκου Σερενγκέτι στην Αφρική ανέκαμψαν ύστερα από μια μεγάλη παρασιτική επιδημία αυξήθηκε η βόσκηση, πράγμα που με τη σειρά του οδήγησε σε μείωση των πυρκαγιών στην περιοχή, αφού «καθάριζε» τη γη από το χόρτο που στην περίοδο της ξηρασίας μετατρέπεται σε «προσάναμμα». Αξίζει να σημειωθεί ότι οι πυρκαγιές αποτελούν χαρακτηριστικό φαινόμενο κάποιων οικοσυστημάτων από το ύστερο Πλειστόκαινο και το πρώιμο Ολόκαινο, καθώς τότε έλαβε χώρα η δραματική μείωση των μεγάλων φυτοφάγων στην Αυστραλία και στη βορειοδυτική Αμερική.

Μπορούμε άραγε να κάνουμε κάτι για να αποτραπούν οι συνέπειες της μείωσης των μεγάλων θηρευτών; «Το ερώτημα είναι αν θέλουμε» λέει ο Σπύρος Σφενδουράκης και τονίζει ότι «οι άνθρωποι συνήθως μετρούμε τις καταστροφές με βάση αυτά που μας βολεύουν. Επίσης έχουμε την τάση να συμφωνούμε στη διάσωση ενός είδους εφόσον αυτό είναι χαριτωμένο και κατά προτίμηση διαβιεί μακριά από εμάς».



ΑΝΘΡΩΠΟΣ
Ένας ξεχωριστός υπερθηρευτής

Δεν χωρεί αμφιβολία ότι ο άνθρωπος αποτελεί έναν υπερθηρευτή. Κυριαρχεί σε όλες τις τροφικές αλυσίδες του πλανήτη και δεν φοβάται κανέναν άλλον θηρευτή (με σπάνιες εξαιρέσεις το να έλθει αντιμέτωπος με μια τίγρη ή έναν καρχαρία). Οι συνέπειες της παρουσίας του στα οικοσυστήματα όμως ξεφεύγουν από αυτές ενός συνηθισμένου υπερθηρευτή. Κατ’ αρχάς ο άνθρωπος τείνει να υπερεκμεταλλεύεται τη λεία του. Και αντίθετα από τους άλλους θηρευτές, δεν είναι εξαρτημένος από αυτή τη λεία. Ετσι μπορεί να επιβιώνει ακόμη και αν οδηγεί τη λεία του σε εξαφάνιση. Τέλος, μέσω της ρύπανσης, της αστικοποίησης, της αποψίλωσης, η επίδραση του ανθρώπου στα οικοσυστήματα έχει πολλές παραμέτρους.

Το πώς θα μετρήσουμε όμως την ανθρώπινη επίδραση στα οικοσυστήματα είναι ένα τεράστιο θέμα. Οπως επεσήμανε μιλώντας στο «ΒΗΜΑScience» ο Σπύρος Σφενδουράκης, αναπληρωτής καθηγητής Οικολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κύπρου, «θα πρέπει κανείς να έχει συνεχώς στον νου του το εύρος σε χρόνο και χώρο των οικολογικών μελετών που εκπονεί αλλά και πώς τοποθετεί τον άνθρωπο στο οικοσύστημα. Το να εξετάσουμε σήμερα ένα οικοσύστημα και έπειτα από 20 χρόνια να διαπιστώσουμε μια απώλεια ενός είδους ή μια αύξηση των αριθμών ενός άλλου δεν μας λέει και πολλά. Τα ευρήματά μας δεν θα απεικονίζουν παρά δύο μικρές στιγμές αυτού του οικοσυστήματος. Τα οικοσυστήματα δεν βρίσκονται σε σταθερή κατάσταση αλλά είναι σε διαρκή εναλλαγή και ο άνθρωπος είναι μέρος των οικοσυστημάτων. Η φύση δεν νοιάζεται για την απώλεια κανενός, είτε πρόκειται για υπερθηρευτή είτε για παραγωγό. Στη διάρκεια της ιστορίας της έχουν εξαφανιστεί άπειρα είδη. Ο άνθρωπος, όμως, ο οποίος σε πολλές περιπτώσεις έχει αντικαταστήσει άλλους υπερθηρευτές, είναι ο μόνος μεταξύ αυτών που μπορεί να σχεδιάσει το είδος της επίδρασης που θέλει να έχει σε ένα οικοσύστημα και να λάβει μέτρα για να πετύχει συγκεκριμένο αποτέλεσμα».

Αναδημοσιευσα Απο Βημα

Η Αραβική Ανοιξη στην Αθήνα,

Η Αραβική Ανοιξη στην Αθήνα
Στιγμιότυπο από την ιστορική περφόρμανς της παλαιστινιακής καταγωγής εικαστικού Μόνα Χατούμ, «Το τραπέζι των διαπραγματεύσεων», που θα ξαναπαρουσιαστεί έπειτα από 29 χρόνια,

Γρηγόρης Μπέκος

Καλλιτέχνες από το Κάιρο, τη Δαμασκό, το Αμάν, τη Βηρυτό και την Τύνιδα δημιουργούν ένα περιβάλλον ελευθερίας στη Στέγη Γραμμάτων,

Ενα γυναικείο σώμα καλυμμένο με ματωμένες γάζες, με τα μάτια και τα πόδια δεμένα μέσα σε μια πλαστική σακούλα, κείτεται σαν σφαγμένο ζώο πάνω σε ένα τραπέζι που το ζώνει το σκοτάδι. Η νεκρή συγκρατεί τα χυμένα σωθικά της ενώ ακούγονται φωνές αξιωματούχων της Δύσης που λένε ότι «η Μέση Ανατολή είναι ασφαλής», ότι «ξοδέψαμε εκατομμύρια δολάρια για όπλα» και «θέλουμε να προστατεύσουμε την ειρήνη».
Η διεθνούς φήμης εικαστικός Μόνα Χατούμ, παλαιστινιακής καταγωγής, δεν άντεξε μπροστά στην πρώτη επανάληψη έπειτα από τόσα χρόνια της ιστορικής της περφόρμανς «Το τραπέζι των διαπραγματεύσεων» (1983) στο επιβλητικό «Haus Der Kulturen Der Welt» του Βερολίνου τον περασμένο Ιανουάριο, στο πλαίσιο του «Meeting Points 6». Η καλλιτέχνις έβαλε τα κλάματα και εγκατέλειψε την αίθουσα.
«Την τελευταία φορά το παρουσίασα μόνη μου. Συγκινήθηκα πάρα πολύ» μας είπε η ίδια λίγο μετά για τον τρόπο που επέλεξε τότε να αντιδράσει στην ισραηλινή εισβολή στον Λίβανο. Το «Meeting Points 6. Locus Agonistes: Πρακτικές και λογικές της κοινωνίας των πολιτών», όπως είναι η πλήρης ονομασία αυτής της διεθνούς καλλιτεχνικής πλατφόρμας που συνδέει την καλλιτεχνική δημιουργία με τον πολιτικό στοχασμό, είναι ένα φεστιβάλ σύγχρονης τέχνης από τον αραβικό κόσμο που έχει πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια σε διάφορες πρωτεύουσες της Μέσης Ανατολής, της Βόρειας Αφρικής και της Ευρώπης.
Προηγούμενη στάση ήταν το Βερολίνο, με τους Γερμανούς να αγκαλιάζουν ένθερμα τις εκδηλώσεις, και επόμενη είναι η Αθήνα. Η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση παίρνει τη σκυτάλη για μία εβδομάδα, από τις 7 ως τις 11 Μαρτίου, και μετατρέπεται σε ένα καλλιτεχνικό πανόραμα με φόντο την Αραβική Ανοιξη και τις ιστορικές εξελίξεις που βρίσκονται ακόμη εν εξελίξει. Καλλιτέχνες από το Κάιρο, τη Δαμασκό, το Αμάν, τη Βηρυτό, την Τύνιδα, το Λονδίνο και το Παρίσι θα συστηθούν στο ελληνικό κοινό μέσα από το θέατρο, τη μουσική, τον χορό, τα εικαστικά αλλά και ποικίλες προβολές, διαλέξεις και συζητήσεις.
«Πολιτική φαντασία»
Ο νιγηριανής καταγωγής Οκουι Ενβιζορ, ο υπέρκομψος επιμελητής της διοργάνωσης, αναγνωρισμένος κριτικός και θεωρητικός της τέχνης, μας έδωσε το στίγμα αυτού του καλλιτεχνικού «δικτύου» σε ένα κεντρικό ξενοδοχείο του Βερολίνου. «Ο ρόλος της σύγχρονης τέχνης, ειδικά σε κοινωνίες που βρίσκονται σε ένα μεταβατικό στάδιο, έχει να κάνει πάρα πολύ με αυτό που ονομάζω πολιτική φαντασία» μας είπε επικαλούμενος φιλοσόφους όπως ο Γιούργκεν Χάμπερμας, ο Αλέν Μπαντιού αλλά και ο Αντόνιο Νέγκρι.
«Μας ενδιαφέρει πάρα πολύ η τέχνη ως ένα μέσο δημιουργίας δημόσιου χώρου που στην ουσία μετατρέπεται σε έναν χώρο ελεύθερης σκέψης. Το εγχείρημά μας δεν είναι κάτι προκαθορισμένο. Οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν βλέπουν κριτικά την Ιστορία μέσα από ένα ιδιαίτερα πιεστικό παρόν. Το εγχείρημα δεν είναι απλώς ένα είδος ακτιβισμού που αντιστρατεύεται την επίσημη εξουσία αλλά μια προσπάθεια να διευρύνουμε τον ορίζοντα της κριτικής μας ανάλυσης για την πολυπλοκότητα αυτών των κοινωνιών» τόνισε ο Ενβιζορ φέρνοντας ως παράδειγμα το κινηματογραφικό έργο του πρωτοπόρου Σύρου Ομάρ Αμιραλάι, ο οποίος πέθανε τον Φεβρουάριο του 2011.
Οσοι παρακολουθήσουν το νεορεαλιστικής έμπνευσης ντοκυμαντέρ του «Η καθημερινή ζωή σε ένα χωριό της Συρίας» (1974) θα καταλάβουν καλύτερα ποιο πολιτισμικό και πολιτικό απόστημα έχει σπάσει σήμερα εκεί. Ο νεαρός σκηνοθέτης και δραματουργός Ομάρ Αμπού Σαάντα, από την άλλη μεριά, πρόκειται να παρουσιάσει ένα πολυμεσικό έργο στο οποίο έχει χρησιμοποιήσει το Facebook για να αναφερθεί στα όσα τον περικυκλώνουν αλλά και την πλατεία Ταχρίρ της Αιγύπτου.
«Αποφάσισα να γράψω για να εκφράσω και την αγωνία του συριακού λαού. Αν ζεις σήμερα στη Συρία, νιώθεις ότι πρέπει να συμμετάσχεις στην επανάσταση με έναν τρόπο. Η επανάσταση είναι ένα είδος τέχνης. Σκέφτομαι τους συμπολίτες μου που προσπαθούν να εκφραστούν ελεύθερα: αυτό είναι τέχνη για μένα» μας είπε ο ίδιος έπειτα από μια πολύωρη πρόβα με τους ηθοποιούς του στο Βερολίνο.
Το πρόγραμμα που έχει ετοιμάσει η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών είναι πλούσιο και ελκυστικό. Πολλοί καλλιτέχνες θα εμφανιστούν για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Μεταξύ αυτών οι κινηματογραφιστές και καθηγητές Ιωάννα Χατζηθωμά (με ελληνική καταγωγή από τη Σμύρνη) και Χαλίλ Ζορέζ από τη Βηρυτό που έγιναν ευρύτερα γνωστοί με την ταινία τους «Je veux voir» (2008) με τη συμμετοχή της Κατρίν Ντενέβ, η Λάιλα Σουλεϊμάν, ανεξάρτητη συγγραφέας και σκηνοθέτις από το Κάιρο, που θα παρουσιάσει το «No time for art» («Δεν υπάρχει χρόνος για τέχνη»), βασισμένο σε «ημερολόγια, ήχους, κινήσεις, ειδήσεις και οτιδήποτε συνιστά μια επανάσταση», όπως και η κορυφαία μορφή του αραβόφωνου θεάτρου Φάδελ Ζάιμπι, που θα παρουσιάσει το έργο του «Αmnesia» από κοινού με τη Ζαλίλα Μπακάρ.

πότε και πού:
Φεστιβάλ Σύγχρονης Τέχνης από τον αραβικό κόσμο Meeting Points 6. Locus Agonistes: Πρακτικές και λογικές της κοινωνίας των πολιτών. Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση (λεωφ. Συγγρού 107-109). Από 7 ως 11 Μαρτίου. Πληροφορίες στο http://www.sgt.gr/


Αναδημοσιευσα Απο Βημα

Η ματιά της Ευρώπης στο Σύμπαν,

Η ματιά της Ευρώπης στο Σύμπαν
Σύγκριση του τηλεσκοπίου E-ELT με τις πυραμίδες της Γκίζας και με το τηλεσκόπιο VLT. Αριστερά διακρίνεται η υψομετρική κλίμακα, με το VLT να έχει ύψος 28,5 μέτρα και το E-ELT να φθάνει τα 100!

Η Γηραιά Ηπειρος κλείνει εφέτος 50 χρόνια πρωτοπορίας στην αστρονομία με το Ευρωπαϊκό Αστεροσκοπείο του Νότου,

Τον Οκτώβριο του 1962 πέντε ευρωπαϊκά κράτη, το Βέλγιο, η Γαλλία, η (τότε) Δυτική Γερμανία, η Ολλανδία και η Σουηδία, υπέγραψαν τη συνθήκη ίδρυσης του Ευρωπαϊκού Αστεροσκοπείου του Νότου, γνωστού σήμερα περισσότερο με το αρκτικόλεξο ESO (European Southern Observatory). Την εποχή εκείνη τα μεγαλύτερα τηλεσκόπια του κόσμου και η πρωτοπορία στην παρατηρησιακή αστρονομία ανήκαν στις ΗΠΑ. Σήμερα, 50 χρόνια μετά, το ESO διαθέτει πλειάδα αξιόλογων τηλεσκοπίων, έχει εισαγάγει επαναστατική αστρονομική τεχνολογία και βρίσκεται στη φάση κατασκευής του μεγαλύτερου τηλεσκοπίου του κόσμου. Μάλιστα η πεντηκοστή επέτειος του ESO συμπίπτει με την έναρξη λειτουργίας της μεγάλης συστοιχίας ραδιοτηλεσκοπίων ALMA στη Χιλή, στην κατασκευή της οποίας το ESO έχει παίξει τον πιο βασικό ίσως ρόλο. Με άλλα λόγια η πρωτοπορία στην παρατηρησιακή Αστρονομία ανήκει σήμερα στην Ευρώπη. Κρίμα που η Ελλάδα δεν συμμετέχει στον τόσο πετυχημένο αυτόν διεθνή ερευνητικό οργανισμό.



Γιατί στο Νότο;

Οι περιοχές του ουρανού που βλέπει ένας παρατηρητής στη Γη εξαρτώνται από το γεωγραφικό πλάτος του τόπου που βρίσκεται ο παρατηρητής. Από τον Βόρειο Πόλο της Γης βλέπουμε μόνο το βόρειο ημισφαίριο του ουρανού, ενώ από το νοτιότερο άκρο της Ευρώπης βλέπουμε όλο το βόρειο ημισφαίριο και ένα μέρος του νότιου ημισφαιρίου, αλλά όχι τις περιοχές κοντά στον νότιο ουράνιο πόλο. Ετσι η ίδρυση του ESO είχε για στόχο την εγκατάσταση ενός αστεροσκοπείου στο νότιο ημισφαίριο της Γης, για να μπορούν οι ευρωπαίοι αστρονόμοι να παρατηρούν τις περιοχές του ουρανού που δεν είναι ορατές από την ήπειρό μας. Επειτα από εξονυχιστική μελέτη επιλέχτηκε η κορυφή Λα Σίγια (La Silla) των Ανδεων στη Χιλή ως τόπος με χαμηλή νεφοκάλυψη, χαμηλή υγρασία και μηδενική φωτορρύπανση. Στη Λα Σίγια (που στα ισπανικά σημαίνει «σέλλα», από το σχήμα της κορυφής που είναι διπλή) είναι σήμερα εγκαταστημένα 9 τηλεσκόπια, από τα οποία ξεχωρίζουν το μεγάλο τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων και το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας των 3,5 μέτρων. Το πρώτο εγκαινιάστηκε το 1976 και για την εποχή του ήταν εφάμιλλο με το μεγάλο αμερικανικό τηλεσκόπιο των 5 μέτρων του όρους Πάλομαρ, λόγω της εξαιρετικής ποιότητας του ευρωπαϊκού κατόπτρου και του σκοτεινού ουρανού των Ανδεων.



Κυνηγός εξωπλανητών στη Λα Σίγια


Οκτώ από τις εγκατεστημένες κεραίες του ραδιοσυμβολόμετρου ALMA

Εκτοτε έχουν κατασκευαστεί πολύ μεγαλύτερα τηλεσκόπια, τα οποία χρησιμοποιούνται σήμερα για παρατηρήσεις αιχμής, αλλά το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων δεν «μπήκε στη ναφθαλίνη». Εκσυγχρονίστηκε ριζικά το 1999 και σήμερα χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την ανακάλυψη εξωπλανητών, δηλαδή πλανητών που περιφέρονται γύρω από άλλα αστέρια και όχι γύρω από τον Ηλιο. Η «εξειδίκευσή» του αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι είναι εξοπλισμένο με τον πιο ευαίσθητο φασματογράφο που υπάρχει σήμερα, τον HARPS (High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher, δηλαδή Ερευνητής Πλανητών Υψηλής Ακρίβειας Ακτινικών Ταχυτήτων). Ο φασματογράφος αυτός επιτρέπει την ανίχνευση της πολύ μικρής κίνησης του κεντρικού αστέρα, η οποία οφείλεται στην έλξη πλανητών μικρότερων από τον Δία που περιφέρονται γύρω του, και με τη βοήθειά του έχουν ανακαλυφθεί τα 2/3 των γνωστών εξωπλανητών με τόσο μικρή μάζα.

Πέρα από το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων, στην κορυφή Λα Σίγια είναι σήμερα εγκαταστημένο και το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (New Technology Telescope, NTT), διαμέτρου 3,5 μέτρων. Το τηλεσκόπιο αυτό, που εγκαινιάστηκε το 1989, ήταν το πρώτο στο οποίο δοκιμάστηκε η τεχνολογία της ενεργούς διόρθωσης του σχήματος του κατόπτρου με τη βοήθεια υδραυλικού μηχανισμού. Στο πίσω μέρος του κατόπτρου είναι τοποθετημένα μικρά έμβολα, τα οποία ελέγχονται από έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή. Τα έμβολα αυτά «ωθούν» ή «έλκουν» την επιφάνεια του κατόπτρου, έτσι ώστε να διορθώνονται οι παραμορφώσεις που προκαλούνται από το βάρος του, όταν αυτό περιστρέφεται. Η τεχνολογία αυτή έχει από τότε εξελιχθεί σημαντικά και σήμερα επιτρέπει επιπλέον και τη διόρθωση των παραμορφώσεων των ειδώλων που προκαλούν οι ατμοσφαιρικές διαταραχές.



Ο πρωταθλητής του Σέρο Παρανάλ

Η αστρονομία πρώτης γραμμής απαιτεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερα τηλεσκόπια για την παρατήρηση όσο το δυνατόν πιο αμυδρών αντικειμένων στον ουρανό. Για τον λόγο αυτό τη δεκαετία του 1990 οι αστρονόμοι του ESO σχεδίασαν ένα επαναστατικό, ακόμα και για τη σημερινή εποχή, συγκρότημα τηλεσκοπίων, το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο (Very Large Telescope, VLT). Το VLT αποτελείται από 4 τηλεσκόπια των 8,2 μέτρων σχεδιασμένα έτσι ώστε όχι μόνο να λειτουργούν ανεξάρτητα το καθένα, αλλά και συνδεδεμένα μεταξύ τους, ως ένα μεγαλύτερο τηλεσκόπιο. Στη δεύτερη περίπτωση το VLT συγκεντρώνει τόσο φως όσο και ένα τηλεσκόπιο διαμέτρου 16,4 μέτρων και έχει τόσο καλή διακριτική ικανότητα ώστε μπορεί (θεωρητικά) να διακρίνει τα διαστημόπλοια των αποστολών «Απόλλων» πάνω στην επιφάνεια της Σελήνης. Το συγκρότημα αυτό των τεσσάρων τηλεσκοπίων είναι εγκαταστημένο στην κορυφή Σέρο Παρανάλ (Cerro Paranal) της ερήμου Ατακάμα της βόρειας Χιλής. Το VLT είναι σήμερα το πιο πετυχημένο επίγειο τηλεσκόπιο όσον αφορά τον ρυθμό παραγωγής επιστημονικών δημοσιεύσεων και στο σύνολο τόσο των επίγειων όσο και των διαστημικών αστεροσκοπείων υστερεί μόνο ως προς το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ (Hubble).



Οι κεραίες της Ατακάμα

Ενα από τα παλαιότερα όνειρα των αστρονόμων είναι να παρατηρήσουν το Σύμπαν σε άλλες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες, εκτός από το ορατό φως. Αν εξαιρέσουμε όμως τα ραδιοφωνικά κύματα, η ατμόσφαιρα απορροφά τις άλλες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες, δυσκολεύοντας αυτό το έργο. Ειδικά οι υδρατμοί της ατμόσφαιρας απορροφούν ισχυρά τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα με μήκος κύματος της τάξης του ενός χιλιοστού του μέτρου, δηλαδή στην ακραία περιοχή της υπέρυθρης ακτινοβολίας. Η αναγνώριση της ερήμου Ατακάμα της Χιλής ως ενός από τα πιο άνυδρα μέρη της Γης έδωσε στους αστρονόμους την ιδέα να τοποθετήσουν εκεί ένα όργανο αστρονομικών παρατηρήσεων για αυτές ακριβώς τις ακτινοβολίες, το οποίο έχει το όνομα ALMA (Atacama Large Millimeter Array). Το σχέδιο προβλέπει την τοποθέτηση 66 παραβολικών κεραιών διαμέτρου 12 και 7 μέτρων στο υψίπεδο Τσαχναντόρ (Chajnantor), σε υψόμετρο 5.000 μέτρων, οι οποίες θα λειτουργούν διασυνδεδεμένες, έτσι ώστε να αντιστοιχούν σε μια γιγαντιαία κεραία διαμέτρου 14 χιλιομέτρων. Αυτό σημαίνει ότι η ακρίβεια παρατήρησης θα είναι 10 χιλιοστά του δεύτερου λεπτού του τόξου, δηλαδή 5 φορές καλύτερη από τη διακριτική ικανότητα του τηλεσκοπίου Χαμπλ.

Το ραδιοσυμβολόμετρο ALMA είναι το ακριβότερο μέχρι σήμερα επίγειο αστρονομικό όργανο παρατήρησης, με προβλεπόμενο τελικό κόστος 1,3 δισ. δολάρια. Η εγκατάσταση της πρώτης κεραίας έγινε το 2009 και το ραδιοσυμβολόμετρο προβλέπεται να ολοκληρωθεί περί τα τέλη του 2012. Λόγω του μεγάλου κόστους του έργου ήταν δύσκολη η υποστήριξή του από έναν μόνο ερευνητικό φορέα. Ετσι αρχικά ξεκίνησε ως ισότιμη συνεργασία του ESO με το Εθνικό Ραδιο-Αστεροσκοπείο των ΗΠΑ (National Radio Astronomy Observatory). Στη συνέχεια όμως στον συνεταιρισμό αυτόν προσχώρησαν η Ιαπωνία, η Ταϊβάν και η Χιλή. Ως αυτή τη στιγμή έχουν εγκατασταθεί 27 κεραίες και έχουν πραγματοποιηθεί οι πρώτες δοκιμαστικές παρατηρήσεις, με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Αναμένεται ότι οι πρώτες συστηματικές παρατηρήσεις θα αρχίσουν στα τέλη Σεπτεμβρίου αυτής της χρονιάς, την κατάλληλη ακριβώς στιγμή για να γιορταστούν τα πενηντάχρονα του ESO με τον πιο εντυπωσιακό τρόπο.



Κύκλωπας μόνος ψάχνει… εξωγήινη ζωή

Τα τελευταία χρόνια το ESO έχει ρίξει το βάρος του στην κατασκευή του Εξαιρετικά Μεγάλου Τηλεσκόπιου (E-ELT, European Extremely Large Telescope). Πρόκειται για ένα τηλεσκόπιο τέσσερις φορές πιο μεγάλο από το μεγαλύτερο σήμερα τηλεσκόπιο, το οποίο αναμένεται να φέρει επανάσταση στην Αστρονομία τόσο με το μέγεθός του όσο και με την προηγμένη τεχνολογία του. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε ένα σύνθετο κάτοπτρο διαμέτρου 42 μέτρων, κατασκευασμένο από 800 μικρότερα εξαγωνικά κάτοπτρα, με κόστος 1,27 δισ. ευρώ. Ενας από τους βασικότερους στόχους του αστρονομικού αυτού κύκλωπα, που θα εγκατασταθεί στην κορυφή Σέρο Αρμαζόνες (Cerro Armazones) της ερήμου Ατακάμα της Χιλής, είναι η απευθείας παρατήρηση εξωπλανητών στο μέγεθος της Γης. Πέρυσι το σχέδιο αυτό αναθεωρήθηκε με σκοπό τη συντομότερη ολοκλήρωση της κατασκευής του αστεροσκοπείου και τώρα προβλέπει ένα σύνθετο κάτοπτρο διαμέτρου «μόνο» 39,3 μέτρων, με συνολικό κόστος 1,05 δισ. ευρώ και με ορίζοντα παράδοσης το 2022. Ακόμη και με το νέο «συμμαζεμένο» σχέδιο, το κάτοπτρο του E-ELT θα έχει επιφάνεια ένα στρέμμα και θα συλλέγει 14 φορές περισσότερο φως από το μεγαλύτερο σημερινό τηλεσκόπιο. Με την εξωπραγματική σήμερα διακριτική ικανότητα του ενός χιλιοστού του δεύτερου λεπτού του τόξου και εξοπλισμένο με ένα ηλεκτρονικό σύστημα ενεργής διόρθωσης νέας γενιάς, θα είναι ικανό να παρατηρεί εξωπλανητικά συστήματα τη στιγμή της δημιουργίας τους και να ανιχνεύει την ύπαρξη νερού και οργανικών ενώσεων σε αυτά. Με άλλα λόγια, θα είναι το πρώτο τηλεσκόπιο που θα μας επιτρέψει να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη ζωής, πέρα από το ηλιακό σύστημα.

ΙΔΙΟΦΥΗΣ ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Το λέιζερ του VLT


Ενα από τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT με την ακτίνα λέιζερ του συστήματος ενεργούς διόρθωσης

Τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT είναι εξοπλισμένα με σύστημα ενεργούς διόρθωσης του σχήματος των κατόπτρων, το οποίο λειτουργεί με έναν ιδιοφυή τρόπο. Δίπλα στο κάθε τηλεσκόπιο υπάρχει ένα λέιζερ που εκπέμπει μια κίτρινη φωτεινή ακτίνα παράλληλα προς τη διεύθυνση παρατήρησης του τηλεσκοπίου. Το μήκος κύματος του φωτός της ακτίνας συμπίπτει με αυτό της «περίφημης» κίτρινης φασματικής γραμμής του νατρίου. Σε ύψος 90 χιλιομέτρων πάνω από την επιφάνεια της Γης, εκεί όπου ουσιαστικά τελειώνει η ατμόσφαιρα, υπάρχει ένα στρώμα ατμών νατρίου, τα άτομα του οποίου απορροφούν το φως του λέιζερ και το επανεκπέμπουν προς όλες τις διευθύνσεις. Ετσι δημιουργείται ένα τεχνητό αστέρι, το οποίο παρατηρείται από το τηλεσκόπιο μαζί με τα υπόλοιπα αστέρια της περιοχής σκόπευσης. Ενα αυτοματοποιημένο πρόγραμμα παρακολουθεί τις μετατοπίσεις αυτού του «αστεριού», οι οποίες οφείλονται αποκλειστικά στις διαταραχές της ατμόσφαιρας, και ενεργοποιεί τα υδραυλικά έμβολα στο πίσω μέρος των κατόπτρων, έτσι ώστε να αναιρούνται αυτές οι μετατοπίσεις. Με τον τρόπο αυτό διορθώνεται η ποιότητα των ειδώλων των πραγματικών αστεριών σε τέτοιο βαθμό ώστε να είναι συγκρίσιμη με την ποιότητα των ειδώλων που έχει το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ, το οποίο βρίσκεται έξω από τη γήινη ατμόσφαιρα.

Ο κ. Χάρης Βάρβογλης είναι καθηγητής του Τμήματος Φυσικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης



Τον Οκτώβριο του 1962 πέντε ευρωπαϊκά κράτη, το Βέλγιο, η Γαλλία, η (τότε) Δυτική Γερμανία, η Ολλανδία και η Σουηδία, υπέγραψαν τη συνθήκη ίδρυσης του Ευρωπαϊκού Αστεροσκοπείου του Νότου, γνωστού σήμερα περισσότερο με το αρκτικόλεξο ESO (European Southern Observatory). Την εποχή εκείνη τα μεγαλύτερα τηλεσκόπια του κόσμου και η πρωτοπορία στην παρατηρησιακή αστρονομία ανήκαν στις ΗΠΑ. Σήμερα, 50 χρόνια μετά, το ESO διαθέτει πλειάδα αξιόλογων τηλεσκοπίων, έχει εισαγάγει επαναστατική αστρονομική τεχνολογία και βρίσκεται στη φάση κατασκευής του μεγαλύτερου τηλεσκοπίου του κόσμου. Μάλιστα η πεντηκοστή επέτειος του ESO συμπίπτει με την έναρξη λειτουργίας της μεγάλης συστοιχίας ραδιοτηλεσκοπίων ALMA στη Χιλή, στην κατασκευή της οποίας το ESO έχει παίξει τον πιο βασικό ίσως ρόλο. Με άλλα λόγια η πρωτοπορία στην παρατηρησιακή Αστρονομία ανήκει σήμερα στην Ευρώπη. Κρίμα που η Ελλάδα δεν συμμετέχει στον τόσο πετυχημένο αυτόν διεθνή ερευνητικό οργανισμό.



Γιατί στο Νότο;

Οι περιοχές του ουρανού που βλέπει ένας παρατηρητής στη Γη εξαρτώνται από το γεωγραφικό πλάτος του τόπου που βρίσκεται ο παρατηρητής. Από τον Βόρειο Πόλο της Γης βλέπουμε μόνο το βόρειο ημισφαίριο του ουρανού, ενώ από το νοτιότερο άκρο της Ευρώπης βλέπουμε όλο το βόρειο ημισφαίριο και ένα μέρος του νότιου ημισφαιρίου, αλλά όχι τις περιοχές κοντά στον νότιο ουράνιο πόλο. Ετσι η ίδρυση του ESO είχε για στόχο την εγκατάσταση ενός αστεροσκοπείου στο νότιο ημισφαίριο της Γης, για να μπορούν οι ευρωπαίοι αστρονόμοι να παρατηρούν τις περιοχές του ουρανού που δεν είναι ορατές από την ήπειρό μας. Επειτα από εξονυχιστική μελέτη επιλέχτηκε η κορυφή Λα Σίγια (La Silla) των Ανδεων στη Χιλή ως τόπος με χαμηλή νεφοκάλυψη, χαμηλή υγρασία και μηδενική φωτορρύπανση. Στη Λα Σίγια (που στα ισπανικά σημαίνει «σέλλα», από το σχήμα της κορυφής που είναι διπλή) είναι σήμερα εγκαταστημένα 9 τηλεσκόπια, από τα οποία ξεχωρίζουν το μεγάλο τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων και το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας των 3,5 μέτρων. Το πρώτο εγκαινιάστηκε το 1976 και για την εποχή του ήταν εφάμιλλο με το μεγάλο αμερικανικό τηλεσκόπιο των 5 μέτρων του όρους Πάλομαρ, λόγω της εξαιρετικής ποιότητας του ευρωπαϊκού κατόπτρου και του σκοτεινού ουρανού των Ανδεων.



Κυνηγός εξωπλανητών στη Λα Σίγια


Οκτώ από τις εγκατεστημένες κεραίες του ραδιοσυμβολόμετρου ALMA

Εκτοτε έχουν κατασκευαστεί πολύ μεγαλύτερα τηλεσκόπια, τα οποία χρησιμοποιούνται σήμερα για παρατηρήσεις αιχμής, αλλά το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων δεν «μπήκε στη ναφθαλίνη». Εκσυγχρονίστηκε ριζικά το 1999 και σήμερα χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την ανακάλυψη εξωπλανητών, δηλαδή πλανητών που περιφέρονται γύρω από άλλα αστέρια και όχι γύρω από τον Ηλιο. Η «εξειδίκευσή» του αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι είναι εξοπλισμένο με τον πιο ευαίσθητο φασματογράφο που υπάρχει σήμερα, τον HARPS (High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher, δηλαδή Ερευνητής Πλανητών Υψηλής Ακρίβειας Ακτινικών Ταχυτήτων). Ο φασματογράφος αυτός επιτρέπει την ανίχνευση της πολύ μικρής κίνησης του κεντρικού αστέρα, η οποία οφείλεται στην έλξη πλανητών μικρότερων από τον Δία που περιφέρονται γύρω του, και με τη βοήθειά του έχουν ανακαλυφθεί τα 2/3 των γνωστών εξωπλανητών με τόσο μικρή μάζα.

Πέρα από το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων, στην κορυφή Λα Σίγια είναι σήμερα εγκαταστημένο και το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (New Technology Telescope, NTT), διαμέτρου 3,5 μέτρων. Το τηλεσκόπιο αυτό, που εγκαινιάστηκε το 1989, ήταν το πρώτο στο οποίο δοκιμάστηκε η τεχνολογία της ενεργούς διόρθωσης του σχήματος του κατόπτρου με τη βοήθεια υδραυλικού μηχανισμού. Στο πίσω μέρος του κατόπτρου είναι τοποθετημένα μικρά έμβολα, τα οποία ελέγχονται από έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή. Τα έμβολα αυτά «ωθούν» ή «έλκουν» την επιφάνεια του κατόπτρου, έτσι ώστε να διορθώνονται οι παραμορφώσεις που προκαλούνται από το βάρος του, όταν αυτό περιστρέφεται. Η τεχνολογία αυτή έχει από τότε εξελιχθεί σημαντικά και σήμερα επιτρέπει επιπλέον και τη διόρθωση των παραμορφώσεων των ειδώλων που προκαλούν οι ατμοσφαιρικές διαταραχές.



Ο πρωταθλητής του Σέρο Παρανάλ

Η αστρονομία πρώτης γραμμής απαιτεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερα τηλεσκόπια για την παρατήρηση όσο το δυνατόν πιο αμυδρών αντικειμένων στον ουρανό. Για τον λόγο αυτό τη δεκαετία του 1990 οι αστρονόμοι του ESO σχεδίασαν ένα επαναστατικό, ακόμα και για τη σημερινή εποχή, συγκρότημα τηλεσκοπίων, το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο (Very Large Telescope, VLT). Το VLT αποτελείται από 4 τηλεσκόπια των 8,2 μέτρων σχεδιασμένα έτσι ώστε όχι μόνο να λειτουργούν ανεξάρτητα το καθένα, αλλά και συνδεδεμένα μεταξύ τους, ως ένα μεγαλύτερο τηλεσκόπιο. Στη δεύτερη περίπτωση το VLT συγκεντρώνει τόσο φως όσο και ένα τηλεσκόπιο διαμέτρου 16,4 μέτρων και έχει τόσο καλή διακριτική ικανότητα ώστε μπορεί (θεωρητικά) να διακρίνει τα διαστημόπλοια των αποστολών «Απόλλων» πάνω στην επιφάνεια της Σελήνης. Το συγκρότημα αυτό των τεσσάρων τηλεσκοπίων είναι εγκαταστημένο στην κορυφή Σέρο Παρανάλ (Cerro Paranal) της ερήμου Ατακάμα της βόρειας Χιλής. Το VLT είναι σήμερα το πιο πετυχημένο επίγειο τηλεσκόπιο όσον αφορά τον ρυθμό παραγωγής επιστημονικών δημοσιεύσεων και στο σύνολο τόσο των επίγειων όσο και των διαστημικών αστεροσκοπείων υστερεί μόνο ως προς το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ (Hubble).



Οι κεραίες της Ατακάμα

Ενα από τα παλαιότερα όνειρα των αστρονόμων είναι να παρατηρήσουν το Σύμπαν σε άλλες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες, εκτός από το ορατό φως. Αν εξαιρέσουμε όμως τα ραδιοφωνικά κύματα, η ατμόσφαιρα απορροφά τις άλλες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες, δυσκολεύοντας αυτό το έργο. Ειδικά οι υδρατμοί της ατμόσφαιρας απορροφούν ισχυρά τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα με μήκος κύματος της τάξης του ενός χιλιοστού του μέτρου, δηλαδή στην ακραία περιοχή της υπέρυθρης ακτινοβολίας. Η αναγνώριση της ερήμου Ατακάμα της Χιλής ως ενός από τα πιο άνυδρα μέρη της Γης έδωσε στους αστρονόμους την ιδέα να τοποθετήσουν εκεί ένα όργανο αστρονομικών παρατηρήσεων για αυτές ακριβώς τις ακτινοβολίες, το οποίο έχει το όνομα ALMA (Atacama Large Millimeter Array). Το σχέδιο προβλέπει την τοποθέτηση 66 παραβολικών κεραιών διαμέτρου 12 και 7 μέτρων στο υψίπεδο Τσαχναντόρ (Chajnantor), σε υψόμετρο 5.000 μέτρων, οι οποίες θα λειτουργούν διασυνδεδεμένες, έτσι ώστε να αντιστοιχούν σε μια γιγαντιαία κεραία διαμέτρου 14 χιλιομέτρων. Αυτό σημαίνει ότι η ακρίβεια παρατήρησης θα είναι 10 χιλιοστά του δεύτερου λεπτού του τόξου, δηλαδή 5 φορές καλύτερη από τη διακριτική ικανότητα του τηλεσκοπίου Χαμπλ.

Το ραδιοσυμβολόμετρο ALMA είναι το ακριβότερο μέχρι σήμερα επίγειο αστρονομικό όργανο παρατήρησης, με προβλεπόμενο τελικό κόστος 1,3 δισ. δολάρια. Η εγκατάσταση της πρώτης κεραίας έγινε το 2009 και το ραδιοσυμβολόμετρο προβλέπεται να ολοκληρωθεί περί τα τέλη του 2012. Λόγω του μεγάλου κόστους του έργου ήταν δύσκολη η υποστήριξή του από έναν μόνο ερευνητικό φορέα. Ετσι αρχικά ξεκίνησε ως ισότιμη συνεργασία του ESO με το Εθνικό Ραδιο-Αστεροσκοπείο των ΗΠΑ (National Radio Astronomy Observatory). Στη συνέχεια όμως στον συνεταιρισμό αυτόν προσχώρησαν η Ιαπωνία, η Ταϊβάν και η Χιλή. Ως αυτή τη στιγμή έχουν εγκατασταθεί 27 κεραίες και έχουν πραγματοποιηθεί οι πρώτες δοκιμαστικές παρατηρήσεις, με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Αναμένεται ότι οι πρώτες συστηματικές παρατηρήσεις θα αρχίσουν στα τέλη Σεπτεμβρίου αυτής της χρονιάς, την κατάλληλη ακριβώς στιγμή για να γιορταστούν τα πενηντάχρονα του ESO με τον πιο εντυπωσιακό τρόπο.



Κύκλωπας μόνος ψάχνει… εξωγήινη ζωή

Τα τελευταία χρόνια το ESO έχει ρίξει το βάρος του στην κατασκευή του Εξαιρετικά Μεγάλου Τηλεσκόπιου (E-ELT, European Extremely Large Telescope). Πρόκειται για ένα τηλεσκόπιο τέσσερις φορές πιο μεγάλο από το μεγαλύτερο σήμερα τηλεσκόπιο, το οποίο αναμένεται να φέρει επανάσταση στην Αστρονομία τόσο με το μέγεθός του όσο και με την προηγμένη τεχνολογία του. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε ένα σύνθετο κάτοπτρο διαμέτρου 42 μέτρων, κατασκευασμένο από 800 μικρότερα εξαγωνικά κάτοπτρα, με κόστος 1,27 δισ. ευρώ. Ενας από τους βασικότερους στόχους του αστρονομικού αυτού κύκλωπα, που θα εγκατασταθεί στην κορυφή Σέρο Αρμαζόνες (Cerro Armazones) της ερήμου Ατακάμα της Χιλής, είναι η απευθείας παρατήρηση εξωπλανητών στο μέγεθος της Γης. Πέρυσι το σχέδιο αυτό αναθεωρήθηκε με σκοπό τη συντομότερη ολοκλήρωση της κατασκευής του αστεροσκοπείου και τώρα προβλέπει ένα σύνθετο κάτοπτρο διαμέτρου «μόνο» 39,3 μέτρων, με συνολικό κόστος 1,05 δισ. ευρώ και με ορίζοντα παράδοσης το 2022. Ακόμη και με το νέο «συμμαζεμένο» σχέδιο, το κάτοπτρο του E-ELT θα έχει επιφάνεια ένα στρέμμα και θα συλλέγει 14 φορές περισσότερο φως από το μεγαλύτερο σημερινό τηλεσκόπιο. Με την εξωπραγματική σήμερα διακριτική ικανότητα του ενός χιλιοστού του δεύτερου λεπτού του τόξου και εξοπλισμένο με ένα ηλεκτρονικό σύστημα ενεργής διόρθωσης νέας γενιάς, θα είναι ικανό να παρατηρεί εξωπλανητικά συστήματα τη στιγμή της δημιουργίας τους και να ανιχνεύει την ύπαρξη νερού και οργανικών ενώσεων σε αυτά. Με άλλα λόγια, θα είναι το πρώτο τηλεσκόπιο που θα μας επιτρέψει να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη ζωής, πέρα από το ηλιακό σύστημα.

ΙΔΙΟΦΥΗΣ ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Το λέιζερ του VLT


Ενα από τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT με την ακτίνα λέιζερ του συστήματος ενεργούς διόρθωσης

Τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT είναι εξοπλισμένα με σύστημα ενεργούς διόρθωσης του σχήματος των κατόπτρων, το οποίο λειτουργεί με έναν ιδιοφυή τρόπο. Δίπλα στο κάθε τηλεσκόπιο υπάρχει ένα λέιζερ που εκπέμπει μια κίτρινη φωτεινή ακτίνα παράλληλα προς τη διεύθυνση παρατήρησης του τηλεσκοπίου. Το μήκος κύματος του φωτός της ακτίνας συμπίπτει με αυτό της «περίφημης» κίτρινης φασματικής γραμμής του νατρίου. Σε ύψος 90 χιλιομέτρων πάνω από την επιφάνεια της Γης, εκεί όπου ουσιαστικά τελειώνει η ατμόσφαιρα, υπάρχει ένα στρώμα ατμών νατρίου, τα άτομα του οποίου απορροφούν το φως του λέιζερ και το επανεκπέμπουν προς όλες τις διευθύνσεις. Ετσι δημιουργείται ένα τεχνητό αστέρι, το οποίο παρατηρείται από το τηλεσκόπιο μαζί με τα υπόλοιπα αστέρια της περιοχής σκόπευσης. Ενα αυτοματοποιημένο πρόγραμμα παρακολουθεί τις μετατοπίσεις αυτού του «αστεριού», οι οποίες οφείλονται αποκλειστικά στις διαταραχές της ατμόσφαιρας, και ενεργοποιεί τα υδραυλικά έμβολα στο πίσω μέρος των κατόπτρων, έτσι ώστε να αναιρούνται αυτές οι μετατοπίσεις. Με τον τρόπο αυτό διορθώνεται η ποιότητα των ειδώλων των πραγματικών αστεριών σε τέτοιο βαθμό ώστε να είναι συγκρίσιμη με την ποιότητα των ειδώλων που έχει το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ, το οποίο βρίσκεται έξω από τη γήινη ατμόσφαιρα.

Ο κ. Χάρης Βάρβογλης είναι καθηγητής του Τμήματος Φυσικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης



Τον Οκτώβριο του 1962 πέντε ευρωπαϊκά κράτη, το Βέλγιο, η Γαλλία, η (τότε) Δυτική Γερμανία, η Ολλανδία και η Σουηδία, υπέγραψαν τη συνθήκη ίδρυσης του Ευρωπαϊκού Αστεροσκοπείου του Νότου, γνωστού σήμερα περισσότερο με το αρκτικόλεξο ESO (European Southern Observatory). Την εποχή εκείνη τα μεγαλύτερα τηλεσκόπια του κόσμου και η πρωτοπορία στην παρατηρησιακή αστρονομία ανήκαν στις ΗΠΑ. Σήμερα, 50 χρόνια μετά, το ESO διαθέτει πλειάδα αξιόλογων τηλεσκοπίων, έχει εισαγάγει επαναστατική αστρονομική τεχνολογία και βρίσκεται στη φάση κατασκευής του μεγαλύτερου τηλεσκοπίου του κόσμου. Μάλιστα η πεντηκοστή επέτειος του ESO συμπίπτει με την έναρξη λειτουργίας της μεγάλης συστοιχίας ραδιοτηλεσκοπίων ALMA στη Χιλή, στην κατασκευή της οποίας το ESO έχει παίξει τον πιο βασικό ίσως ρόλο. Με άλλα λόγια η πρωτοπορία στην παρατηρησιακή Αστρονομία ανήκει σήμερα στην Ευρώπη. Κρίμα που η Ελλάδα δεν συμμετέχει στον τόσο πετυχημένο αυτόν διεθνή ερευνητικό οργανισμό.



Γιατί στο Νότο;

Οι περιοχές του ουρανού που βλέπει ένας παρατηρητής στη Γη εξαρτώνται από το γεωγραφικό πλάτος του τόπου που βρίσκεται ο παρατηρητής. Από τον Βόρειο Πόλο της Γης βλέπουμε μόνο το βόρειο ημισφαίριο του ουρανού, ενώ από το νοτιότερο άκρο της Ευρώπης βλέπουμε όλο το βόρειο ημισφαίριο και ένα μέρος του νότιου ημισφαιρίου, αλλά όχι τις περιοχές κοντά στον νότιο ουράνιο πόλο. Ετσι η ίδρυση του ESO είχε για στόχο την εγκατάσταση ενός αστεροσκοπείου στο νότιο ημισφαίριο της Γης, για να μπορούν οι ευρωπαίοι αστρονόμοι να παρατηρούν τις περιοχές του ουρανού που δεν είναι ορατές από την ήπειρό μας. Επειτα από εξονυχιστική μελέτη επιλέχτηκε η κορυφή Λα Σίγια (La Silla) των Ανδεων στη Χιλή ως τόπος με χαμηλή νεφοκάλυψη, χαμηλή υγρασία και μηδενική φωτορρύπανση. Στη Λα Σίγια (που στα ισπανικά σημαίνει «σέλλα», από το σχήμα της κορυφής που είναι διπλή) είναι σήμερα εγκαταστημένα 9 τηλεσκόπια, από τα οποία ξεχωρίζουν το μεγάλο τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων και το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας των 3,5 μέτρων. Το πρώτο εγκαινιάστηκε το 1976 και για την εποχή του ήταν εφάμιλλο με το μεγάλο αμερικανικό τηλεσκόπιο των 5 μέτρων του όρους Πάλομαρ, λόγω της εξαιρετικής ποιότητας του ευρωπαϊκού κατόπτρου και του σκοτεινού ουρανού των Ανδεων.



Κυνηγός εξωπλανητών στη Λα Σίγια


Οκτώ από τις εγκατεστημένες κεραίες του ραδιοσυμβολόμετρου ALMA

Εκτοτε έχουν κατασκευαστεί πολύ μεγαλύτερα τηλεσκόπια, τα οποία χρησιμοποιούνται σήμερα για παρατηρήσεις αιχμής, αλλά το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων δεν «μπήκε στη ναφθαλίνη». Εκσυγχρονίστηκε ριζικά το 1999 και σήμερα χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την ανακάλυψη εξωπλανητών, δηλαδή πλανητών που περιφέρονται γύρω από άλλα αστέρια και όχι γύρω από τον Ηλιο. Η «εξειδίκευσή» του αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι είναι εξοπλισμένο με τον πιο ευαίσθητο φασματογράφο που υπάρχει σήμερα, τον HARPS (High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher, δηλαδή Ερευνητής Πλανητών Υψηλής Ακρίβειας Ακτινικών Ταχυτήτων). Ο φασματογράφος αυτός επιτρέπει την ανίχνευση της πολύ μικρής κίνησης του κεντρικού αστέρα, η οποία οφείλεται στην έλξη πλανητών μικρότερων από τον Δία που περιφέρονται γύρω του, και με τη βοήθειά του έχουν ανακαλυφθεί τα 2/3 των γνωστών εξωπλανητών με τόσο μικρή μάζα.

Πέρα από το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων, στην κορυφή Λα Σίγια είναι σήμερα εγκαταστημένο και το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (New Technology Telescope, NTT), διαμέτρου 3,5 μέτρων. Το τηλεσκόπιο αυτό, που εγκαινιάστηκε το 1989, ήταν το πρώτο στο οποίο δοκιμάστηκε η τεχνολογία της ενεργούς διόρθωσης του σχήματος του κατόπτρου με τη βοήθεια υδραυλικού μηχανισμού. Στο πίσω μέρος του κατόπτρου είναι τοποθετημένα μικρά έμβολα, τα οποία ελέγχονται από έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή. Τα έμβολα αυτά «ωθούν» ή «έλκουν» την επιφάνεια του κατόπτρου, έτσι ώστε να διορθώνονται οι παραμορφώσεις που προκαλούνται από το βάρος του, όταν αυτό περιστρέφεται. Η τεχνολογία αυτή έχει από τότε εξελιχθεί σημαντικά και σήμερα επιτρέπει επιπλέον και τη διόρθωση των παραμορφώσεων των ειδώλων που προκαλούν οι ατμοσφαιρικές διαταραχές.



Ο πρωταθλητής του Σέρο Παρανάλ

Η αστρονομία πρώτης γραμμής απαιτεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερα τηλεσκόπια για την παρατήρηση όσο το δυνατόν πιο αμυδρών αντικειμένων στον ουρανό. Για τον λόγο αυτό τη δεκαετία του 1990 οι αστρονόμοι του ESO σχεδίασαν ένα επαναστατικό, ακόμα και για τη σημερινή εποχή, συγκρότημα τηλεσκοπίων, το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο (Very Large Telescope, VLT). Το VLT αποτελείται από 4 τηλεσκόπια των 8,2 μέτρων σχεδιασμένα έτσι ώστε όχι μόνο να λειτουργούν ανεξάρτητα το καθένα, αλλά και συνδεδεμένα μεταξύ τους, ως ένα μεγαλύτερο τηλεσκόπιο. Στη δεύτερη περίπτωση το VLT συγκεντρώνει τόσο φως όσο και ένα τηλεσκόπιο διαμέτρου 16,4 μέτρων και έχει τόσο καλή διακριτική ικανότητα ώστε μπορεί (θεωρητικά) να διακρίνει τα διαστημόπλοια των αποστολών «Απόλλων» πάνω στην επιφάνεια της Σελήνης. Το συγκρότημα αυτό των τεσσάρων τηλεσκοπίων είναι εγκαταστημένο στην κορυφή Σέρο Παρανάλ (Cerro Paranal) της ερήμου Ατακάμα της βόρειας Χιλής. Το VLT είναι σήμερα το πιο πετυχημένο επίγειο τηλεσκόπιο όσον αφορά τον ρυθμό παραγωγής επιστημονικών δημοσιεύσεων και στο σύνολο τόσο των επίγειων όσο και των διαστημικών αστεροσκοπείων υστερεί μόνο ως προς το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ (Hubble).



Οι κεραίες της Ατακάμα

Ενα από τα παλαιότερα όνειρα των αστρονόμων είναι να παρατηρήσουν το Σύμπαν σε άλλες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες, εκτός από το ορατό φως. Αν εξαιρέσουμε όμως τα ραδιοφωνικά κύματα, η ατμόσφαιρα απορροφά τις άλλες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες, δυσκολεύοντας αυτό το έργο. Ειδικά οι υδρατμοί της ατμόσφαιρας απορροφούν ισχυρά τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα με μήκος κύματος της τάξης του ενός χιλιοστού του μέτρου, δηλαδή στην ακραία περιοχή της υπέρυθρης ακτινοβολίας. Η αναγνώριση της ερήμου Ατακάμα της Χιλής ως ενός από τα πιο άνυδρα μέρη της Γης έδωσε στους αστρονόμους την ιδέα να τοποθετήσουν εκεί ένα όργανο αστρονομικών παρατηρήσεων για αυτές ακριβώς τις ακτινοβολίες, το οποίο έχει το όνομα ALMA (Atacama Large Millimeter Array). Το σχέδιο προβλέπει την τοποθέτηση 66 παραβολικών κεραιών διαμέτρου 12 και 7 μέτρων στο υψίπεδο Τσαχναντόρ (Chajnantor), σε υψόμετρο 5.000 μέτρων, οι οποίες θα λειτουργούν διασυνδεδεμένες, έτσι ώστε να αντιστοιχούν σε μια γιγαντιαία κεραία διαμέτρου 14 χιλιομέτρων. Αυτό σημαίνει ότι η ακρίβεια παρατήρησης θα είναι 10 χιλιοστά του δεύτερου λεπτού του τόξου, δηλαδή 5 φορές καλύτερη από τη διακριτική ικανότητα του τηλεσκοπίου Χαμπλ.

Το ραδιοσυμβολόμετρο ALMA είναι το ακριβότερο μέχρι σήμερα επίγειο αστρονομικό όργανο παρατήρησης, με προβλεπόμενο τελικό κόστος 1,3 δισ. δολάρια. Η εγκατάσταση της πρώτης κεραίας έγινε το 2009 και το ραδιοσυμβολόμετρο προβλέπεται να ολοκληρωθεί περί τα τέλη του 2012. Λόγω του μεγάλου κόστους του έργου ήταν δύσκολη η υποστήριξή του από έναν μόνο ερευνητικό φορέα. Ετσι αρχικά ξεκίνησε ως ισότιμη συνεργασία του ESO με το Εθνικό Ραδιο-Αστεροσκοπείο των ΗΠΑ (National Radio Astronomy Observatory). Στη συνέχεια όμως στον συνεταιρισμό αυτόν προσχώρησαν η Ιαπωνία, η Ταϊβάν και η Χιλή. Ως αυτή τη στιγμή έχουν εγκατασταθεί 27 κεραίες και έχουν πραγματοποιηθεί οι πρώτες δοκιμαστικές παρατηρήσεις, με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Αναμένεται ότι οι πρώτες συστηματικές παρατηρήσεις θα αρχίσουν στα τέλη Σεπτεμβρίου αυτής της χρονιάς, την κατάλληλη ακριβώς στιγμή για να γιορταστούν τα πενηντάχρονα του ESO με τον πιο εντυπωσιακό τρόπο.



Κύκλωπας μόνος ψάχνει… εξωγήινη ζωή

Τα τελευταία χρόνια το ESO έχει ρίξει το βάρος του στην κατασκευή του Εξαιρετικά Μεγάλου Τηλεσκόπιου (E-ELT, European Extremely Large Telescope). Πρόκειται για ένα τηλεσκόπιο τέσσερις φορές πιο μεγάλο από το μεγαλύτερο σήμερα τηλεσκόπιο, το οποίο αναμένεται να φέρει επανάσταση στην Αστρονομία τόσο με το μέγεθός του όσο και με την προηγμένη τεχνολογία του. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε ένα σύνθετο κάτοπτρο διαμέτρου 42 μέτρων, κατασκευασμένο από 800 μικρότερα εξαγωνικά κάτοπτρα, με κόστος 1,27 δισ. ευρώ. Ενας από τους βασικότερους στόχους του αστρονομικού αυτού κύκλωπα, που θα εγκατασταθεί στην κορυφή Σέρο Αρμαζόνες (Cerro Armazones) της ερήμου Ατακάμα της Χιλής, είναι η απευθείας παρατήρηση εξωπλανητών στο μέγεθος της Γης. Πέρυσι το σχέδιο αυτό αναθεωρήθηκε με σκοπό τη συντομότερη ολοκλήρωση της κατασκευής του αστεροσκοπείου και τώρα προβλέπει ένα σύνθετο κάτοπτρο διαμέτρου «μόνο» 39,3 μέτρων, με συνολικό κόστος 1,05 δισ. ευρώ και με ορίζοντα παράδοσης το 2022. Ακόμη και με το νέο «συμμαζεμένο» σχέδιο, το κάτοπτρο του E-ELT θα έχει επιφάνεια ένα στρέμμα και θα συλλέγει 14 φορές περισσότερο φως από το μεγαλύτερο σημερινό τηλεσκόπιο. Με την εξωπραγματική σήμερα διακριτική ικανότητα του ενός χιλιοστού του δεύτερου λεπτού του τόξου και εξοπλισμένο με ένα ηλεκτρονικό σύστημα ενεργής διόρθωσης νέας γενιάς, θα είναι ικανό να παρατηρεί εξωπλανητικά συστήματα τη στιγμή της δημιουργίας τους και να ανιχνεύει την ύπαρξη νερού και οργανικών ενώσεων σε αυτά. Με άλλα λόγια, θα είναι το πρώτο τηλεσκόπιο που θα μας επιτρέψει να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη ζωής, πέρα από το ηλιακό σύστημα.

ΙΔΙΟΦΥΗΣ ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Το λέιζερ του VLT


Ενα από τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT με την ακτίνα λέιζερ του συστήματος ενεργούς διόρθωσης

Τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT είναι εξοπλισμένα με σύστημα ενεργούς διόρθωσης του σχήματος των κατόπτρων, το οποίο λειτουργεί με έναν ιδιοφυή τρόπο. Δίπλα στο κάθε τηλεσκόπιο υπάρχει ένα λέιζερ που εκπέμπει μια κίτρινη φωτεινή ακτίνα παράλληλα προς τη διεύθυνση παρατήρησης του τηλεσκοπίου. Το μήκος κύματος του φωτός της ακτίνας συμπίπτει με αυτό της «περίφημης» κίτρινης φασματικής γραμμής του νατρίου. Σε ύψος 90 χιλιομέτρων πάνω από την επιφάνεια της Γης, εκεί όπου ουσιαστικά τελειώνει η ατμόσφαιρα, υπάρχει ένα στρώμα ατμών νατρίου, τα άτομα του οποίου απορροφούν το φως του λέιζερ και το επανεκπέμπουν προς όλες τις διευθύνσεις. Ετσι δημιουργείται ένα τεχνητό αστέρι, το οποίο παρατηρείται από το τηλεσκόπιο μαζί με τα υπόλοιπα αστέρια της περιοχής σκόπευσης. Ενα αυτοματοποιημένο πρόγραμμα παρακολουθεί τις μετατοπίσεις αυτού του «αστεριού», οι οποίες οφείλονται αποκλειστικά στις διαταραχές της ατμόσφαιρας, και ενεργοποιεί τα υδραυλικά έμβολα στο πίσω μέρος των κατόπτρων, έτσι ώστε να αναιρούνται αυτές οι μετατοπίσεις. Με τον τρόπο αυτό διορθώνεται η ποιότητα των ειδώλων των πραγματικών αστεριών σε τέτοιο βαθμό ώστε να είναι συγκρίσιμη με την ποιότητα των ειδώλων που έχει το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ, το οποίο βρίσκεται έξω από τη γήινη ατμόσφαιρα.

Ο κ. Χάρης Βάρβογλης είναι καθηγητής του Τμήματος Φυσικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης


Τον Οκτώβριο του 1962 πέντε ευρωπαϊκά κράτη, το Βέλγιο, η Γαλλία, η (τότε) Δυτική Γερμανία, η Ολλανδία και η Σουηδία, υπέγραψαν τη συνθήκη ίδρυσης του Ευρωπαϊκού Αστεροσκοπείου του Νότου, γνωστού σήμερα περισσότερο με το αρκτικόλεξο ESO (European Southern Observatory). Την εποχή εκείνη τα μεγαλύτερα τηλεσκόπια του κόσμου και η πρωτοπορία στην παρατηρησιακή αστρονομία ανήκαν στις ΗΠΑ. Σήμερα, 50 χρόνια μετά, το ESO διαθέτει πλειάδα αξιόλογων τηλεσκοπίων, έχει εισαγάγει επαναστατική αστρονομική τεχνολογία και βρίσκεται στη φάση κατασκευής του μεγαλύτερου τηλεσκοπίου του κόσμου. Μάλιστα η πεντηκοστή επέτειος του ESO συμπίπτει με την έναρξη λειτουργίας της μεγάλης συστοιχίας ραδιοτηλεσκοπίων ALMA στη Χιλή, στην κατασκευή της οποίας το ESO έχει παίξει τον πιο βασικό ίσως ρόλο. Με άλλα λόγια η πρωτοπορία στην παρατηρησιακή Αστρονομία ανήκει σήμερα στην Ευρώπη. Κρίμα που η Ελλάδα δεν συμμετέχει στον τόσο πετυχημένο αυτόν διεθνή ερευνητικό οργανισμό.



Γιατί στο Νότο;

Οι περιοχές του ουρανού που βλέπει ένας παρατηρητής στη Γη εξαρτώνται από το γεωγραφικό πλάτος του τόπου που βρίσκεται ο παρατηρητής. Από τον Βόρειο Πόλο της Γης βλέπουμε μόνο το βόρειο ημισφαίριο του ουρανού, ενώ από το νοτιότερο άκρο της Ευρώπης βλέπουμε όλο το βόρειο ημισφαίριο και ένα μέρος του νότιου ημισφαιρίου, αλλά όχι τις περιοχές κοντά στον νότιο ουράνιο πόλο. Ετσι η ίδρυση του ESO είχε για στόχο την εγκατάσταση ενός αστεροσκοπείου στο νότιο ημισφαίριο της Γης, για να μπορούν οι ευρωπαίοι αστρονόμοι να παρατηρούν τις περιοχές του ουρανού που δεν είναι ορατές από την ήπειρό μας. Επειτα από εξονυχιστική μελέτη επιλέχτηκε η κορυφή Λα Σίγια (La Silla) των Ανδεων στη Χιλή ως τόπος με χαμηλή νεφοκάλυψη, χαμηλή υγρασία και μηδενική φωτορρύπανση. Στη Λα Σίγια (που στα ισπανικά σημαίνει «σέλλα», από το σχήμα της κορυφής που είναι διπλή) είναι σήμερα εγκαταστημένα 9 τηλεσκόπια, από τα οποία ξεχωρίζουν το μεγάλο τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων και το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας των 3,5 μέτρων. Το πρώτο εγκαινιάστηκε το 1976 και για την εποχή του ήταν εφάμιλλο με το μεγάλο αμερικανικό τηλεσκόπιο των 5 μέτρων του όρους Πάλομαρ, λόγω της εξαιρετικής ποιότητας του ευρωπαϊκού κατόπτρου και του σκοτεινού ουρανού των Ανδεων.



Κυνηγός εξωπλανητών στη Λα Σίγια


Οκτώ από τις εγκατεστημένες κεραίες του ραδιοσυμβολόμετρου ALMA

Εκτοτε έχουν κατασκευαστεί πολύ μεγαλύτερα τηλεσκόπια, τα οποία χρησιμοποιούνται σήμερα για παρατηρήσεις αιχμής, αλλά το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων δεν «μπήκε στη ναφθαλίνη». Εκσυγχρονίστηκε ριζικά το 1999 και σήμερα χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την ανακάλυψη εξωπλανητών, δηλαδή πλανητών που περιφέρονται γύρω από άλλα αστέρια και όχι γύρω από τον Ηλιο. Η «εξειδίκευσή» του αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι είναι εξοπλισμένο με τον πιο ευαίσθητο φασματογράφο που υπάρχει σήμερα, τον HARPS (High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher, δηλαδή Ερευνητής Πλανητών Υψηλής Ακρίβειας Ακτινικών Ταχυτήτων). Ο φασματογράφος αυτός επιτρέπει την ανίχνευση της πολύ μικρής κίνησης του κεντρικού αστέρα, η οποία οφείλεται στην έλξη πλανητών μικρότερων από τον Δία που περιφέρονται γύρω του, και με τη βοήθειά του έχουν ανακαλυφθεί τα 2/3 των γνωστών εξωπλανητών με τόσο μικρή μάζα.

Πέρα από το τηλεσκόπιο των 3,6 μέτρων, στην κορυφή Λα Σίγια είναι σήμερα εγκαταστημένο και το Τηλεσκόπιο Νέας Τεχνολογίας (New Technology Telescope, NTT), διαμέτρου 3,5 μέτρων. Το τηλεσκόπιο αυτό, που εγκαινιάστηκε το 1989, ήταν το πρώτο στο οποίο δοκιμάστηκε η τεχνολογία της ενεργούς διόρθωσης του σχήματος του κατόπτρου με τη βοήθεια υδραυλικού μηχανισμού. Στο πίσω μέρος του κατόπτρου είναι τοποθετημένα μικρά έμβολα, τα οποία ελέγχονται από έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή. Τα έμβολα αυτά «ωθούν» ή «έλκουν» την επιφάνεια του κατόπτρου, έτσι ώστε να διορθώνονται οι παραμορφώσεις που προκαλούνται από το βάρος του, όταν αυτό περιστρέφεται. Η τεχνολογία αυτή έχει από τότε εξελιχθεί σημαντικά και σήμερα επιτρέπει επιπλέον και τη διόρθωση των παραμορφώσεων των ειδώλων που προκαλούν οι ατμοσφαιρικές διαταραχές.



Ο πρωταθλητής του Σέρο Παρανάλ

Η αστρονομία πρώτης γραμμής απαιτεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερα τηλεσκόπια για την παρατήρηση όσο το δυνατόν πιο αμυδρών αντικειμένων στον ουρανό. Για τον λόγο αυτό τη δεκαετία του 1990 οι αστρονόμοι του ESO σχεδίασαν ένα επαναστατικό, ακόμα και για τη σημερινή εποχή, συγκρότημα τηλεσκοπίων, το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο (Very Large Telescope, VLT). Το VLT αποτελείται από 4 τηλεσκόπια των 8,2 μέτρων σχεδιασμένα έτσι ώστε όχι μόνο να λειτουργούν ανεξάρτητα το καθένα, αλλά και συνδεδεμένα μεταξύ τους, ως ένα μεγαλύτερο τηλεσκόπιο. Στη δεύτερη περίπτωση το VLT συγκεντρώνει τόσο φως όσο και ένα τηλεσκόπιο διαμέτρου 16,4 μέτρων και έχει τόσο καλή διακριτική ικανότητα ώστε μπορεί (θεωρητικά) να διακρίνει τα διαστημόπλοια των αποστολών «Απόλλων» πάνω στην επιφάνεια της Σελήνης. Το συγκρότημα αυτό των τεσσάρων τηλεσκοπίων είναι εγκαταστημένο στην κορυφή Σέρο Παρανάλ (Cerro Paranal) της ερήμου Ατακάμα της βόρειας Χιλής. Το VLT είναι σήμερα το πιο πετυχημένο επίγειο τηλεσκόπιο όσον αφορά τον ρυθμό παραγωγής επιστημονικών δημοσιεύσεων και στο σύνολο τόσο των επίγειων όσο και των διαστημικών αστεροσκοπείων υστερεί μόνο ως προς το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ (Hubble).



Οι κεραίες της Ατακάμα

Ενα από τα παλαιότερα όνειρα των αστρονόμων είναι να παρατηρήσουν το Σύμπαν σε άλλες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες, εκτός από το ορατό φως. Αν εξαιρέσουμε όμως τα ραδιοφωνικά κύματα, η ατμόσφαιρα απορροφά τις άλλες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες, δυσκολεύοντας αυτό το έργο. Ειδικά οι υδρατμοί της ατμόσφαιρας απορροφούν ισχυρά τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα με μήκος κύματος της τάξης του ενός χιλιοστού του μέτρου, δηλαδή στην ακραία περιοχή της υπέρυθρης ακτινοβολίας. Η αναγνώριση της ερήμου Ατακάμα της Χιλής ως ενός από τα πιο άνυδρα μέρη της Γης έδωσε στους αστρονόμους την ιδέα να τοποθετήσουν εκεί ένα όργανο αστρονομικών παρατηρήσεων για αυτές ακριβώς τις ακτινοβολίες, το οποίο έχει το όνομα ALMA (Atacama Large Millimeter Array). Το σχέδιο προβλέπει την τοποθέτηση 66 παραβολικών κεραιών διαμέτρου 12 και 7 μέτρων στο υψίπεδο Τσαχναντόρ (Chajnantor), σε υψόμετρο 5.000 μέτρων, οι οποίες θα λειτουργούν διασυνδεδεμένες, έτσι ώστε να αντιστοιχούν σε μια γιγαντιαία κεραία διαμέτρου 14 χιλιομέτρων. Αυτό σημαίνει ότι η ακρίβεια παρατήρησης θα είναι 10 χιλιοστά του δεύτερου λεπτού του τόξου, δηλαδή 5 φορές καλύτερη από τη διακριτική ικανότητα του τηλεσκοπίου Χαμπλ.

Το ραδιοσυμβολόμετρο ALMA είναι το ακριβότερο μέχρι σήμερα επίγειο αστρονομικό όργανο παρατήρησης, με προβλεπόμενο τελικό κόστος 1,3 δισ. δολάρια. Η εγκατάσταση της πρώτης κεραίας έγινε το 2009 και το ραδιοσυμβολόμετρο προβλέπεται να ολοκληρωθεί περί τα τέλη του 2012. Λόγω του μεγάλου κόστους του έργου ήταν δύσκολη η υποστήριξή του από έναν μόνο ερευνητικό φορέα. Ετσι αρχικά ξεκίνησε ως ισότιμη συνεργασία του ESO με το Εθνικό Ραδιο-Αστεροσκοπείο των ΗΠΑ (National Radio Astronomy Observatory). Στη συνέχεια όμως στον συνεταιρισμό αυτόν προσχώρησαν η Ιαπωνία, η Ταϊβάν και η Χιλή. Ως αυτή τη στιγμή έχουν εγκατασταθεί 27 κεραίες και έχουν πραγματοποιηθεί οι πρώτες δοκιμαστικές παρατηρήσεις, με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Αναμένεται ότι οι πρώτες συστηματικές παρατηρήσεις θα αρχίσουν στα τέλη Σεπτεμβρίου αυτής της χρονιάς, την κατάλληλη ακριβώς στιγμή για να γιορταστούν τα πενηντάχρονα του ESO με τον πιο εντυπωσιακό τρόπο.



Κύκλωπας μόνος ψάχνει… εξωγήινη ζωή

Τα τελευταία χρόνια το ESO έχει ρίξει το βάρος του στην κατασκευή του Εξαιρετικά Μεγάλου Τηλεσκόπιου (E-ELT, European Extremely Large Telescope). Πρόκειται για ένα τηλεσκόπιο τέσσερις φορές πιο μεγάλο από το μεγαλύτερο σήμερα τηλεσκόπιο, το οποίο αναμένεται να φέρει επανάσταση στην Αστρονομία τόσο με το μέγεθός του όσο και με την προηγμένη τεχνολογία του. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε ένα σύνθετο κάτοπτρο διαμέτρου 42 μέτρων, κατασκευασμένο από 800 μικρότερα εξαγωνικά κάτοπτρα, με κόστος 1,27 δισ. ευρώ. Ενας από τους βασικότερους στόχους του αστρονομικού αυτού κύκλωπα, που θα εγκατασταθεί στην κορυφή Σέρο Αρμαζόνες (Cerro Armazones) της ερήμου Ατακάμα της Χιλής, είναι η απευθείας παρατήρηση εξωπλανητών στο μέγεθος της Γης. Πέρυσι το σχέδιο αυτό αναθεωρήθηκε με σκοπό τη συντομότερη ολοκλήρωση της κατασκευής του αστεροσκοπείου και τώρα προβλέπει ένα σύνθετο κάτοπτρο διαμέτρου «μόνο» 39,3 μέτρων, με συνολικό κόστος 1,05 δισ. ευρώ και με ορίζοντα παράδοσης το 2022. Ακόμη και με το νέο «συμμαζεμένο» σχέδιο, το κάτοπτρο του E-ELT θα έχει επιφάνεια ένα στρέμμα και θα συλλέγει 14 φορές περισσότερο φως από το μεγαλύτερο σημερινό τηλεσκόπιο. Με την εξωπραγματική σήμερα διακριτική ικανότητα του ενός χιλιοστού του δεύτερου λεπτού του τόξου και εξοπλισμένο με ένα ηλεκτρονικό σύστημα ενεργής διόρθωσης νέας γενιάς, θα είναι ικανό να παρατηρεί εξωπλανητικά συστήματα τη στιγμή της δημιουργίας τους και να ανιχνεύει την ύπαρξη νερού και οργανικών ενώσεων σε αυτά. Με άλλα λόγια, θα είναι το πρώτο τηλεσκόπιο που θα μας επιτρέψει να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη ζωής, πέρα από το ηλιακό σύστημα.

ΙΔΙΟΦΥΗΣ ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Το λέιζερ του VLT


Ενα από τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT με την ακτίνα λέιζερ του συστήματος ενεργούς διόρθωσης

Τα τέσσερα τηλεσκόπια του VLT είναι εξοπλισμένα με σύστημα ενεργούς διόρθωσης του σχήματος των κατόπτρων, το οποίο λειτουργεί με έναν ιδιοφυή τρόπο. Δίπλα στο κάθε τηλεσκόπιο υπάρχει ένα λέιζερ που εκπέμπει μια κίτρινη φωτεινή ακτίνα παράλληλα προς τη διεύθυνση παρατήρησης του τηλεσκοπίου. Το μήκος κύματος του φωτός της ακτίνας συμπίπτει με αυτό της «περίφημης» κίτρινης φασματικής γραμμής του νατρίου. Σε ύψος 90 χιλιομέτρων πάνω από την επιφάνεια της Γης, εκεί όπου ουσιαστικά τελειώνει η ατμόσφαιρα, υπάρχει ένα στρώμα ατμών νατρίου, τα άτομα του οποίου απορροφούν το φως του λέιζερ και το επανεκπέμπουν προς όλες τις διευθύνσεις. Ετσι δημιουργείται ένα τεχνητό αστέρι, το οποίο παρατηρείται από το τηλεσκόπιο μαζί με τα υπόλοιπα αστέρια της περιοχής σκόπευσης. Ενα αυτοματοποιημένο πρόγραμμα παρακολουθεί τις μετατοπίσεις αυτού του «αστεριού», οι οποίες οφείλονται αποκλειστικά στις διαταραχές της ατμόσφαιρας, και ενεργοποιεί τα υδραυλικά έμβολα στο πίσω μέρος των κατόπτρων, έτσι ώστε να αναιρούνται αυτές οι μετατοπίσεις. Με τον τρόπο αυτό διορθώνεται η ποιότητα των ειδώλων των πραγματικών αστεριών σε τέτοιο βαθμό ώστε να είναι συγκρίσιμη με την ποιότητα των ειδώλων που έχει το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ, το οποίο βρίσκεται έξω από τη γήινη ατμόσφαιρα.

Ο κ. Χάρης Βάρβογλης είναι καθηγητής του Τμήματος Φυσικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Αναδημοσίευσα Από Βημα

Πέθανε ο διεθνούς φήμης τρομπετίστας Μορίς Αντρέ,

Πέθανε ο διεθνούς φήμης τρομπετίστας Μορίς Αντρέ

Άφησε την τελευταία του πνοή τη νύχτα σε νοσοκομείο της πόλης Μπαγιόν στη Γαλλία,


Ο διεθνούς φήμης τρομπετίστας της κλασικής μουσικής Μορίς Αντρέ, πέθανε τη νύχτα στο νοσοκομείο της πόλης Μπαγιόν της νοτιοδυτικής Γαλλίας, έγινε γνωστό σήμερα από την οικογένειά του, η οποία δε θέλησε να αποκαλύψει τα αίτια του θανάτου του.

Γεννημένος στις 21 Μαΐου του 1933 στο Ροσμπέλ, κοντά στην πόλη Αλέ της νότιας Γαλλίας, ο Γάλλος μουσικός εργάσθηκε σε ορυχεία στην εφηβεία του πριν γίνει δάσκαλος τρομπέτας και παίξει με τους μεγαλύτερους διευθυντές ορχήστρας του κόσμου.

Επηρεασμένος από τον πατέρα του, ο οποίος είχε πάθος με την κλασική μουσική και υπήρξε ο πρώτος δάσκαλός του, ο Μορίς Αντρέ γράφτηκε στο Κονσερβατουάρ του Παρισιού το 1951 σε ηλικία 18 ετών, πρώτο βήμα μιας καριέρας γεμάτης βραβεία και διακρίσεις.

Ο Μορίς Αντρέ έκανε ιδιαίτερα δημοφιλή την τρομπέτα και παρακίνησε σύγχρονους συνθέτες, όπως ο Αντρέ Ζολιβέ και ο Μαρσέλ Λαντόφσκι, να γράψουν για το όργανο αυτό.

Η δισκογραφία του περιλαμβάνει πάνω από 250 δίσκους ανάμεσα στους οποίους δεκάδες χρυσοί και πλατινένιοι.


Αναδημοσιευσα Απο Βημα

Εξιτήριο πήρε ο Νέλσον Μαντέλα,

Εξιτήριο πήρε ο Νέλσον Μαντέλα


Βγήκε από το νοσοκομείο ο 93χρονος πρώην πρόεδρος της Νότιας Αφρικής,

Βγήκε σήμερα από το νοσοκομείο, όπου νοσηλεύθηκε ύστερα από πόνους στην κοιλιακή χώρα, ο πρώην πρόεδρος της Νότιας Αφρικής Νέλσον Μαντέλα, όπως ανακοίνωσε το γραφείο του νοτιοαφρικανού προέδρου Τζέικομπ Ζούμα.

Σύμφωνα με την ίδια ανακοίνωση, οι εξετάσεις που έγιναν στον 93χρονο Μαντέλα δεν έδειξαν κάτι σοβαρό και για το λόγο αυτό ο πρώην πρόεδρος της Νότιας Αφρικής πήρε εξιτήριο.

Αναδημοσιευσα Απο Βημα

Ετικετοσύννεφο